Γράφει ο Χαράλαμπος Ξανθοπουλάκης EngD
Αρχιτέκτων λογισμικού με εμπειρία στη σχεδίαση ιατρικών πληροφοριακών συστημάτων και μηχανών κατασκευής μικροτσίπ, εργάζεται από την Ελλάδα για τις Κάτω Χώρες
Η εικόνα φαντάζει γνώριμη: Ένας επιστήμονας φορώντας γυαλιά και λευκή ρόμπα βγαίνει αγχωμένος από ένα κλειστοφοβικό εργαστήριο κρατώντας στα χέρια του τις σελίδες της «σούπερ-ανακάλυψης» και τις παραδίδει στους κουστουμάτους των εταιρειών, σαν να κατέβηκε από το όρος Σινά.
Μόνο που αυτήν η προβολή υπάρχει κυρίως στο Hollywood. Στον πραγματικό κόσμο η καινοτομία δεν είναι μονόδρομος από την ακαδημία προς την αγορά. Συχνά συμβαίνει και το ανάποδο: Η αγορά, το πρόβλημα, η ανάγκη, το κίνητρο, τραβούν την έρευνα προς τα εμπρός. Η καινοτομία εκπορεύεται και εκ της αγοράς -και αλίμονο σε χώρες που το αντιμετωπίζουν αυτό σαν αμαρτία.
Αρκεί να σκεφτεί κανείς το smartphone που χωρά στην τσέπη μας. Είναι τόσο πανίσχυρο ώστε οι υπολογιστές που οδήγησαν την ανθρωπότητα στο φεγγάρι μοιάζουν σήμερα με σχολικό αριθμητήρι. Σε απόλυτους αριθμούς, ένας σύγχρονος επεξεργαστής κινητού είναι εκατοντάδες χιλιάδες φορές ισχυρότερος από τον Apollo Guidance Computer της NASA.
Και αυτή η εκθετική άνοδος δεν προέκυψε από μία μεμονωμένη ιδιοφυΐα, αλλά από μια αλυσίδα εξελίξεων όπου το πλήθος των τρανζίστορ διπλασιάζεται περίπου κάθε δύο χρόνια -ο νόμος του Moore- επειδή ολόκληρα οικοσυστήματα έσπρωξαν αδιάκοπα τα όρια.
Η καρδιά αυτής της κούρσας είναι η λιθογραφία: Όσο πιο λεπτή και ακριβής γίνεται η ακτίνα λέιζερ που χαράζει το πυρίτιο, τόσο περισσότερα τρανζίστορ χωράνε σε ένα μικροτσίπ και τόσο ανεβαίνει η ισχύς. Μόνο που η μετάβαση στην ακραία υπεριώδη λιθογραφία (EUV) δεν ήρθε ως επιφοίτηση. Χρειάστηκαν τέσσερις δεκαετίες δουλειάς, δισεκατομμύρια σε έρευνα και ανάπτυξη, μια συγχώνευση-κλειδί και χιλιάδες ειδικοί διάσπαρτοι στον πλανήτη. Κανένας ακαδημαϊκός δεν εμφανίστηκε από το πουθενά για να διαφωτίσει την ASML.
Αντιθέτως, αυτό που κάποτε θεωρούνταν αδιανόητο έγινε πραγματικότητα επειδή πανεπιστήμια, βιομηχανία και επενδυτές έκατσαν στο ίδιο τραπέζι -με διαφορετικά κίνητρα, αλλά κοινό στόχο: Να μετατραπεί η θεμελιώδης γνώση σε μηχανή, η μηχανή σε παραγωγή, η παραγωγή σε προϊόν που αλλάζει τη ζωή μας.
Στην Ελλάδα, όμως, εξακολουθούμε να αντιμετωπίζουμε τη συνεργασία πανεπιστημίων και ιδιωτικού τομέα περίπου ως βλασφημία. Πάμπολλες καταλήψεις και απεργίες έγιναν για να μην αλωθεί η αγνότητα της έρευνας από το κέρδος. Μόνο που η εποχή όπου η γνώση κατέβαινε ουρανοκατέβατη έχει περάσει εδώ και μισό αιώνα.
Αν θέλουμε καινοτομία που να αφήνει αποτύπωμα, δεν αρκεί ο μοναχικός ερευνητής να κατεβάζει papers με κρατική ή ευρωπαϊκή επιχορήγηση. Χρειάζονται κεφάλαια, δομές, αξιολόγηση, εμπορική ωρίμανση, και -ναι- η πειθαρχία που επιβάλλει η αγορά όταν απαιτεί αποτέλεσμα.
Χώρες όπως η Ολλανδία το έχουν κάνει αυτονόητο. Από το Brainport του Αϊντχόβεν, όπου πανεπιστήμια και εταιρείες υψηλής τεχνολογίας λειτουργούν σχεδόν συμβιωτικά, μέχρι τις spin-offs της TU Delft που αναζητούν venture capital αντί να περιμένουν αποκλειστικά το κράτος.
Εκεί δεν σε αντιμετωπίζει η γραφειοκρατία σαν ύποπτο επειδή μίλησες με επενδυτή. Το κέρδος δεν είναι απαγορευμένη λέξη· είναι συχνά το καύσιμο που επιτρέπει στον επιστήμονα να πάει ένα βήμα παραπέρα, να στήσει ομάδα, να μεγαλώσει το εργαστήριο, να μετατρέψει την ιδέα σε προϊόν-τομή.
Όσο βλέπουμε την αγορά σαν τον κακό λύκο του παραμυθιού, καταδικάζουμε την έρευνα είτε σε συνεδριακό τουρισμό είτε σε μια μόνιμη εξάρτηση από κονδύλια που σήμερα υπάρχουν και αύριο όχι. Η λύση όμως απαιτεί θάρρος, αξιοκρατία, ευελιξία και θεσμοθετημένη συνεργασία πανεπιστημίου και αγοράς, με καθαρούς κανόνες και διαφάνεια.
Η καινοτομία έρχεται όταν σπάμε μεταπολιτευτικά τοτέμ, όταν επιβραβεύουμε τους πρωτοπόρους αντί να τους βάζουμε στο ίδιο τσουβάλι με τη μετριότητα, όταν επιτρέπουμε στα οικοσυστήματα να δουλέψουν.
Κανείς δεν πρόκειται να μας χαριστεί. Αν θέλουμε να είμαστε ανταγωνιστικοί, πρέπει να παραδεχτούμε κάτι απλό: η πρόοδος σπάνια φορά λευκή ρόμπα. Μάλλον φορά τη φόρμα του μηχανικού, μιλά τη γλώσσα του προϊόντος και της αγοράς, και χτίζεται εκεί όπου η γνώση συναντά την πράξη.
