- Newsroom
Κάποιες μουσικές γεννιούνται σε στούντιο, άλλες σε σκηνές, κι άλλες μέσα στον χρόνο. Το μουσικό έργο Riζituals της Ξανθούλας Ντακοβάνου ανήκει στην τελευταία κατηγορία. Δεν προέκυψε από μια στιγμιαία έμπνευση, αλλά από μια αργή διαδικασία ακρόασης, παραμονής και επιστροφής: σε τόπους, σε φωνές, σε μνήμες που επιμένουν.
Το Riζituals ξεκίνησε να δημιουργείται το 2023 στο πλαίσιο του προγράμματος «Ριζίτικο τραγούδι, παράδοση και νέα δημιουργία», το οποίο ανέλαβε να υλοποιήσει η εταιρεία ΜΟΥΣΑ ΑΜΚΕ, υπό την αιγίδα του Τομέα Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Υπουργείου Πολιτισμού.
Το ριζίτικο αντιμετωπίστηκε εξαρχής ως ένα υλικό βαθιάς αξίας, το οποίο χρειάζεται φροντίδα, γνώση και δημιουργική επεξεργασία για να μπορέσει να επικοινωνήσει με το σύγχρονο διεθνές ακροατήριο. Αυτή ακριβώς τη διαδικασία επιχειρεί το Riζituals: όχι να «εκμοντερνίσει» την παράδοση, αλλά να την ενεργοποιήσει εκ νέου, μέσα από έναν ζωντανό διάλογο με το παρόν.
Μια διαδρομή γεμάτη δημιουργία
Η διαδρομή της Ξανθούλας Ντακοβάνου μοιάζει με εκείνες τις τροχιές που δεν είναι ποτέ ευθύγραμμες: χρόνια στο Παρίσι, διεθνείς συνεργασίες, και ύστερα επιστροφή στην Ελλάδα.
«Έφυγα από το Παρίσι το 2016. Έμεινα τρία χρόνια στα Χανιά και μετά ήρθα στην Αθήνα. Τα Χανιά ήταν για μένα απίστευτη αποκάλυψη», λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η δημιουργός, για την οποία, το ριζίτικο τραγούδι στην Κρήτη -και ειδικότερα στα Χανιά- αποτέλεσε όχι απλώς σημείο αναφοράς, αλλά πεδίο εμπειρίας -βίωμα.
Η επαφή της με την κρητική ενδοχώρα και ειδικά με το ριζίτικο τραγούδι υπήρξε καθοριστική. Όχι με τη λογική της «ανακάλυψης» μιας παράδοσης, αλλά με τη βαθιά συνειδητοποίηση του πόσο ανεκμετάλλευτη, όπως λέει, παραμένει.
«Το ριζίτικο είναι τεράστια και πανέμορφη μουσική παράδοση, η αρχή του χάνεται στα βάθη των αιώνων», σημειώνει.
Σε αντίθεση με άλλες φωνητικές παραδόσεις της Ευρώπης -από τη Σαρδηνία μέχρι τη Γεωργία και τη Βουλγαρία- το ριζίτικο, όπως λέει, παραμένει σε μια «πρωτόλεια» μορφή. Ισχυρή, συγκινητική, αλλά συχνά ακατέργαστη.
Μέσα από γυναικείες πολυφωνίες και έναν ήχο που ισορροπεί ανάμεσα στο παλαιό και το σύγχρονο, το Riζituals διαμορφώνεται ως μια μουσική αφήγηση για τη μνήμη, τον τόπο και τη συλλογική φωνή. Από αυτό το σημείο εκκίνησης ξεδιπλώνεται και η διαδρομή της Ξανθούλας Ντακοβάνου, μια πορεία που συνδέει τη δημιουργία με την έρευνα, την προσωπική εμπειρία με τη διεθνή καλλιτεχνική παρουσία.
Με το Riζituals, η Ξανθούλα Ντακοβάνου συνεχίζει τη σταθερή της πορεία ανάμεσα στην έρευνα, τη σύνθεση και τη διεθνή καλλιτεχνική παρουσία, υπογράφοντας ένα έργο που απευθύνεται τόσο στον γνώστη όσο και στον προσεκτικό ακροατή.
«Όταν έκανα το Riζituals, το αισθάνθηκα σαν μια ταπεινή προσφορά για όλα αυτά που έζησα στα Χανιά», λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Ξανθούλα Ντακοβάνου. Και πράγματι, ο νέος της δίσκος δεν ακούγεται απλώς· βιώνεται. Είναι ένα έργο που κουβαλά μνήμη, τόπο, σώμα, φύλο και τελετουργία - ένα μουσικό σύμπαν που ξεκινά από το ριζίτικο τραγούδι της Κρήτης και φτάνει σε μια σύγχρονη, διεθνή γλώσσα βαθιάς συγκίνησης.
Το Riζituals έχει ήδη διαγράψει μια εντυπωσιακή πορεία. Τέσσερα αστέρια από το βρετανικό Songlines, παρουσία στο BBC, πέμπτη θέση στα World Music Charts του Roots World Music Report τον μήνα της κυκλοφορίας του. Όμως πίσω από τους αριθμούς και τις διακρίσεις, βρίσκεται ένα έργο βαθιά προσωπικό και ταυτόχρονα πολιτικό - χωρίς συνθήματα, χωρίς ευκολίες.
Από την άυλη πολιτιστική κληρονομιά στη σύγχρονη δημιουργία
Το μουσικό έργο Riζituals της Ξανθούλας Ντακοβάνου ξεκίνησε να διαμορφώνεται το 2023, στο πλαίσιο του προγράμματος «Ριζίτικο τραγούδι, παράδοση και νέα δημιουργία», το οποίο υλοποιήθηκε από την ΜΟΥΣΑ ΑΜΚΕ, υπό την αιγίδα του Τομέα Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Υπουργείου Πολιτισμού.
Από την αρχή, ο στόχος του εγχειρήματος ήταν διπλός: αφενός, η διάδοση του αυθεντικού ριζίτικου τραγουδιού της Κρήτης πέρα από τα σύνορα, σε ανθρώπους κάθε φύλου και ηλικίας· και αφετέρου, η δημιουργία νέας μουσικής που να εμπνέεται ουσιαστικά από το ριζίτικο τραγούδι, φέρνοντάς το στο σήμερα, χωρίς να αλλοιώνει τον πυρήνα και το ήθος του.
Το ριζίτικο αντιμετωπίστηκε εξαρχής ως ένα ακατέργαστο διαμάντι του μουσικού μας πολιτισμού - ένα υλικό βαθιάς αξίας, το οποίο χρειάζεται φροντίδα, γνώση και δημιουργική επεξεργασία για να μπορέσει να λάμψει και να επικοινωνήσει με το σύγχρονο διεθνές ακροατήριο. Αυτή ακριβώς τη διαδικασία επιχειρεί το Riζituals: όχι να «εκμοντερνίσει» την παράδοση, αλλά να την ενεργοποιήσει εκ νέου, μέσα από έναν ζωντανό διάλογο με το παρόν.
Το έργο ολοκληρώθηκε και δισκογραφήθηκε το 2024, ενώ κυκλοφόρησε διεθνώς το 2025, αποσπώντας σημαντικές διακρίσεις και επιβεβαιώνοντας τη δυναμική του εκτός ελληνικών συνόρων. Σήμερα, το Riζituals είναι έτοιμο να περάσει στο επόμενο, ουσιαστικό του στάδιο: τη ζωντανή παρουσίαση και διεθνή περιοδεία. Το έργο ολοκληρώθηκε και δισκογραφήθηκε το 2024, ενώ κυκλοφόρησε διεθνώς το 2025.
«Θεωρούμε ότι ήρθε η ώρα να ταξιδέψει ζωντανά προς όλον τον κόσμο και ζητάμε τη στήριξη του ΥΠ.ΠΟ. για να μπορέσουμε να περιοδεύσουμε διεθνώς το καλοκαίρι του 2026. Μετά το Παρίσι, θα ταξιδέψουμε στην Πορτογαλία και στην Τσεχία», αναφέρει η Ντακοβάνου. Η στήριξη του Υπουργείου Πολιτισμού κρίνεται καθοριστική, ώστε το έργο να μπορέσει να ταξιδέψει ζωντανά σε διεθνείς σκηνές, μεταφέροντας ένα κομμάτι της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της Κρήτης και της Ελλάδας σε ένα παγκόσμιο κοινό - όχι ως μουσειακό απολίθωμα, αλλά ως σύγχρονη, ζώσα καλλιτεχνική πράξη.
Riζituals: από το ριζίτικο στο ritual
Ο ίδιος ο τίτλος του δίσκου συμπυκνώνει τη φιλοσοφία του έργου. Riζituals - από το «ριζίτικο» και το «ritual». «Ήθελα να δείξω ότι αυτά τα τραγούδια δεν είναι απλώς τραγούδια. Είναι τελετουργία», λέει η Ντακοβάνου. Και πράγματι, το έργο ξεδιπλώνεται σαν μια μουσική λειτουργία: πολυφωνική, αργή, υποβλητική, με έντονη σωματικότητα. Εδώ βρίσκεται και η πρώτη μεγάλη τομή.
Το ριζίτικο, ιστορικά, είναι μονοφωνικό. Η Ξανθούλα Ντακοβάνου το μετατρέπει σε πολυφωνικό. «Η καινοτομία είναι ότι το ριζίτικο δεν είναι εν γένει πολυφωνικό. Εμείς το κάναμε πολυφωνικό. Και μάλιστα με γυναικείες φωνές», λέει.
Γυναικείες φωνές σε έναν ανδρικό κόσμο
«Το ριζίτικο είναι αυστηρά ανδρικό. Και γενικά τραγουδιόταν σε μια πατριαρχική κοινωνία», εξηγεί.
Η απόφασή της να χρησιμοποιήσει αποκλειστικά γυναικείες φωνές δεν γίνεται με διάθεση σύγκρουσης, αλλά επανανοηματοδότησης. «Ήθελα, βάζοντας γυναικείες πολυφωνίες, να επαναπροσδιορίσω το κομμάτι της πατριαρχίας. Όχι επιθετικά, έμμεσα, αλλά πολύ καθαρά».
Το Riζituals μιλά για τη γυναίκα σε πολλαπλές εκδοχές:
«Για τη γυναίκα ως μάνα, ως αδελφή, ως ερωμένη. Και ναι, υπάρχει και ένα κομμάτι που μιλάει για γυναικοκτονία».
Η θεματολογία δεν επιβάλλεται. Αναδύεται μέσα από τη μουσική. «Δεν ήθελα να κάνω κάτι διδακτικό. Ήθελα να είναι όμορφο αισθητικά. Και μέσα από αυτό, να μιλήσει».
Μουσική αρχαία και σύγχρονη μαζί
Στο Riζituals, τίποτα δεν είναι μονοδιάστατο. Οι ενορχηστρώσεις κινούνται ανάμεσα σε εποχές και αισθητικές: τσέλο, λαούτο, κρουστά, πνευστά, μεσαιωνικά στοιχεία, αλλά και σύγχρονες αρμονικές προσεγγίσεις.
Μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, η Ξανθούλα Ντακοβάνου κάνει ιδιαίτερη μνεία στους «πολύ σημαντικούς συντελεστές», που συμμετέχουν μαζί με την ίδια στον δίσκο. Η Ευγενία Τόλη Δαμαβολίτη φέρει με τη βαθιά φωνή της την αρχετυπική παράδοση του ριζίτικου. Ο Δημήτρης Σιδερής, στο λαούτο και κάποιες ενορχηστρώσεις, αποτυπώνει παράδοση και σύγχρονο ήχο ταυτόχρονα. Η Σοφία Ευκλείδου στο τσέλο, μαγική, φέρνει πληθώρα ανατολίτικων ήχους σε ένα δυτικό όργανο ορχήστρας. Ο Γιώργος Ζαχαριουδάκης σε πολλαπλά πνευστά, από κλασικό φλάουτο μέχρι κρητικό παραδοσιακό θιαμπόλι και ασκομαντούρα, διανθίζει τον δίσκο με δύναμη και παιχνίδι. Ο Σόλης Μπαρκή γειώνει με τα κρουστά του και συμπληρώνει αιθέρια ηχοχρώματα. Τέλος, το γυναικείο φωνητικό σύνολο Ανέμη και η Χριστίνα Κουκή στο σαντούρι συμπληρώνουν το ηχόχρωμα της Riζituals τελετουργίας.
«Το έργο έχει μεσαιωνικά και σύγχρονα στοιχεία. Δεν με ενδιαφέρει η αναπαράσταση. Με ενδιαφέρει ο διάλογος», λέει η Ξανθούλα Ντακοβάνου, η οποία έχει διαγράψει μια λαμπρή, μέχρι σήμερα, πορεία (και) εκτός συνόρων.
Διεθνής πορεία, ελληνική ρίζα
Η διεθνής της παρουσία δεν είναι καινούρια. Το Lamenta (2021), εμπνευσμένο από το ηπειρώτικο μοιρολόι, παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ της Αβινιόν, περιόδευσε στην Ευρώπη, χορογραφήθηκε από Βέλγους δημιουργούς και διακρίθηκε στα World Music Charts. Συμμετείχε, μεταξύ άλλων, και ο διεθνής τζαζ μουσικός Magic Malik.
«Το Lamenta ασχολείται με το πένθος και την απώλεια. Με το πώς ο άνθρωπος βιώνει κάθαρση μέσα από το μοιρολόι», λέει και συνεχίζει: «Αυτά τα πράγματα έχουν σχεδόν εξαφανιστεί από τον σύγχρονο τρόπο πένθους».
Για την ίδια, το μοιρολόι -όπως και το ριζίτικο- δεν είναι απλώς μουσική φόρμα. Είναι κοινωνική λειτουργία. «Αυτές οι γυναίκες στα χωριά που μοιρολογούσαν, επιβιώνουν από την εποχή του Ομήρου. Δεν είναι τυχαίο. Κάτι επιτελούν».
Μουσική, ψυχανάλυση και θεραπεία
Ίσως εδώ βρίσκεται το βαθύτερο υπόστρωμα όλου της του έργου. Η Ξανθούλα Ντακοβάνου δεν είναι μόνο συνθέτρια και ερμηνεύτρια. Είναι και ψυχίατρος, μουσικοθεραπεύτρια, διδάκτωρ της Σορβόννης.
«Έχω κάνει διδακτορικό στη Σορβόννη με αντικείμενο τη μουσική και την ψυχανάλυση», εξηγει.
Έχει μάλιστα αναπτύξει τη δική της μέθοδο, το «Αναλυτικό Μουσικόδράμα», ενώ ετοιμάζει και σχετικό βιβλίο.
«Αυτό το κομμάτι της ψυχανάλυσης έχει δώσει στη μουσική μου ένα άλλο βάθος. Μια άλλη ματιά», εξηγεί.
Όταν η μουσική δεν είναι για μόνο για «να γλεντάμε»
«Έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε τη μουσική μόνο σαν διασκέδαση. Αλλά δεν είναι μόνο αυτό», λέει.
Για την ίδια, η μουσική μπορεί να λειτουργήσει θεραπευτικά, συλλογικά, καθαρτικά. «Με το μοιρολόι, για παράδειγμα, μπορεί να συνδεθεί όλος ο κόσμος. Δεν είναι απλώς τραγούδι. Είναι λειτουργία», τονίζει.
Αυτή τη διάσταση φέρνει και στα workshops που ετοιμάζει αυτό το καλοκαίρι στην Ήπειρο, όπου οι συμμετέχοντες καλούνται - στο τέλος - να γράψουν το δικό τους μοιρολόι. «Για θεραπευτικούς λόγους. Για να δουν πώς λειτουργεί αυτό».
Ένας άλλος δρόμος
Για την Ξανθούλα Ντακοβάνου, ο δίσκος δεν είναι τέλος, αλλά αρχή: «Μου πήρε δύο χρόνια να ετοιμάσω το Riζituals. Και όταν τελείωσε, είπα “εντάξει, έκανα τη δουλειά μου”. Αλλά δεν είναι έτσι. Ήταν η αρχή».
Σε έναν κόσμο υπερπληροφόρησης και ηχητικού θορύβου, το Riζituals προτείνει κάτι άλλο. «Πρέπει να δείξουμε ότι υπάρχει κι άλλος δρόμος. Και δεν είναι ελιτίστικος. Απευθύνεται και στον απλό κόσμο», τονίζει.
Ίσως αυτός ο δρόμος να είναι πιο απαιτητικός. Πιο αργός. Πιο βαθύς. Αλλά, όπως δείχνει η μέχρι σήμερα πορεία της Ξανθούλας Ντακοβάνου, είναι ένας δρόμος που οδηγεί μακριά - και ουσιαστικά.
