Εντυπωσιακές εικόνες από το μέλλον, και αναλυτικά σχέδια για το πως αυτό θα φαντάζει σε λίγα χρόνια, είχαν την ευκαιρία να απολαύσουν εκατοντάδες πολίτες, κατά την παρουσίαση των αρχιτεκτονικών μελετών για την ανάπλαση τεσσάρων εμβληματικών πλατειών της Θεσσαλονίκης, την Παρασκευή το απόγευμα, στο κατάμεστο αμφιθέατρο του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας (Τμήμα Κεντρικής Μακεδονίας).
Η ημερίδα με τίτλο «Αναπλάσεις εμβληματικών πλατειών της Θεσσαλονίκης - Ο δρόμος για την υλοποίηση», είχε ως στόχο την ενημέρωση των πολιτών για τις εξελίξεις στον αστικό σχεδιασμό και τις πρακτικές που ακολουθούνται σε μελέτες μεγάλης κλίμακας, οι οποίες επηρεάζουν άμεσα την καθημερινότητα τους, μεταλλάζοντας τη μορφή του δημόσιου χώρου.
Στο επίκεντρο της ημερίδας, βρέθηκαν οι μελέτες για τις τέσσερις πλατείες Αριστοτέλους, Ελευθερίας, Διοικητηρίου και Δημοκρατίας, με τη συζήτηση να επεκτείνεται στον συνολικό σχεδιασμό και τη διαχείριση του δημόσιου χώρου στην πόλη.
Συνολικά, οι παρεμβάσεις εντάσσονται σε ένα ευρύτερο σχέδιο αστικών αναπλάσεων που στοχεύει στη σταδιακή μετατροπή του κέντρου της Θεσσαλονίκης σε πιο φιλικό, βιώσιμο εξωστρεφές και λειτουργικό περιβάλλον για τον δημόσιο χώρο.
Αριστοτέλους: Σύγχρονη πλατεία που διατηρεί τη σύνδεσή της με το παρελθόν
Στην παρουσίαση των μελετών για την ανάπλαση της πλατείας Αριστοτέλους και του άξονα της από την πλατεία της Εγνατίας (άγαλμα Βενιζέλου) μέχρι τη Λεωφόρο Νίκης, προχώρησαν οι αρχιτέκτονες μηχανικοί Αριάδνη Βοζάνη και Εβίτα Φανού, αναδεικνύοντας τη φιλοσοφία και τις τεχνικές παραμέτρους του έργου.
Όπως εξήγησαν, η μελέτη εξελίχθηκε από τα τέλη του 2021 έως το 2025, οπότε και παραδόθηκε η οριστική μελέτη εφαρμογής. Κατά τη διάρκεια των χρονικών φάσεων, το σχέδιο παρουσίασε μεταβολές έπειτα από παρεμβάσεις, χωρίς όμως να μεταβληθεί ο χαρακτήρας του. Κεντρική ιδέα αποτελεί η ενίσχυση της ταυτότητας της πλατείας, με ήπιες παρεμβάσεις που σέβονται τον ιστορικό της χαρακτήρα.
Το τελικό σχέδιο δε διαφέρει σε μεγάλο βαθμό από εκείνο της προμελέτης, με εξαίρεση κάποιες συγκεκριμένες διαφορές. Σε αυτό το πλαίσιο, προβλέπονται, μεταξύ άλλων συγκεκριμένες διαφοροποιήσεις με την εικόνα που παρουσιάζει σήμερα η πλατεία, όπως για παράδειγμα η αντικατάσταση της κεντρικής λωρίδας πρασίνου που διατρέχει τον άξονα στον κεντρικό της διάδρομο, με το σχηματισμό ενός κεντρικού διάδρομου περιπάτου και πλευρικά αυτού δύο διαμηκών λωρίδων πρασίνου στα δεξιά και στα αριστερά.
Το τελικό σχέδιο περιλαμβάνει παράλληλα την εγκατάλειψη της αρχικής πρόβλεψης της μελέτης για σύστημα υδατονέφωσης κατά τους θερινούς μήνες, στο «κατώφλι» της πλατείας, δηλαδή στο μεγάλο τετράγωνο πλησίον της Λεωφόρου Νίκης, το οποίο όπως σημείωσαν οι δυο αρχιτέκτονες, εμπνεύστηκαν από την πλατεία του Μπορντό της Γαλλίας, παρουσιάζοντας σχετικό σχεδιάγραμμα.
Αναφορικά με το πράσινο, σε σχέση με τον αρχικό σχεδιασμό, το τελικό σχέδιο προβλέπει την επέκταση χαμηλού πρασίνου με επαναξιολόγηση των δέντρων. Για παράδειγμα, ενώ στην αρχή προβλέπονταν φοίνικες (phoinix washingtonia) πίσω από το άγαλμα Βενιζέλου, η ιδέα εγκαταλείφθηκε και στη θέση τους προβλέπεται στην τελική μορφή του σχεδίου η φύτευση αριών, ενός αειθαλούς δέντρου με σημαντικό ύψος και σκίαση που δένει καλύτερα με το περιβάλλον και δεν εμποδίζει τη θέα προς την Άνω Πόλη.
Επίσης διατηρούνται οι μανόλιες και απορρίπτεται ο αρχικός σχεδιασμός φύτευσης δέντρων που θα δημιουργούσαν διακριτή χρωματική παλέτα στον άξονα, ανάλογα με την εποχή. Καταργείται επίσης η στροφή του λεωφορείου στο επάνω μέρος της πλατείας κάτω από την Εγνατία, προβλέπονται καθιστικά ενσωματωμένα σε δενδροδόχους με νέα, μικρότερου μεγέθους φυλλοβόλα δέντρα και η διατήρηση του χαρακτηριστικού «ρολογιού» σε ανασχεδιασμένη μορφή.
Η πρόταση περιλαμβάνει παράλληλα αναδιοργάνωση των στεγάστρων σε γραμμική διάταξη, ήπια αύξηση των τραπεζοκαθισμάτων σε σχέση με την αρχική πρόβλεψη και διαμόρφωση ζωνών για περιπάτους, πράσινο και κίνηση οχημάτων έκτακτης ανάγκης. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στα υλικά του δαπέδου. Προβλέπεται χυτό δάπεδο με μαρμάρινα στοιχεία στις στοές, ειδικό σκυρόδεμα στις ζώνες διέλευσης και γρανίτης στους πεζόδρομους.
Το σχέδιο περιλαμβάνει ακόμη ανακαίνιση των χώρων υγιεινής στο ύψος της Τσιμισκή, 2 υπόγεια μηχανοστάσια άντλησης υδάτων και εκσυγχρονισμό των δικτύων ύδρευσης και αποχέτευσης, σε συντονισμό με τη ΕΥΑΘ. Παράλληλα, ενσωματώθηκε και συνυπολογίστηκε στον τελικό σχεδιασμό η κυκλοφοριακή μελέτη και η μελέτη του ντεκ της παραλίας.
Προσπάθεια «ανακατάληψης» του δημοσίου χώρου με την Πλατεία Ελευθερίας
Στη συνέχεια παρουσιάστηκε η μελέτη για την πλατεία Ελευθερίας από τον αναπληρωτή καθηγητή του Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Θέμη Χατζηγιαννόπουλο και τον αρχιτέκτονα Κωνσταντίνο Χαραλαμπίδη. Οι μελετητές αναφέρθηκαν στην ιστορική διαδρομή της πλατείας και στις πολυετείς καθυστερήσεις του έργου, σημειώνοντας ότι αυτό τελικά ξεκίνησε μετά από συμφωνία με τη νέα δημοτική αρχή και βρίσκεται πλέον σε φάση υλοποίησης.
Το σχέδιο της ανάπλασης της Πλατείας Ελευθερίας προβλέπει ενιαία δαπεδόστρωση από κτίριο σε κτίριο, καλύπτοντας και τμήματα των οδών Ίωνος Δραγούμη και Βενιζέλου, με στόχο τη δημιουργία ενός ανοιχτού, λειτουργικού δημόσιου χώρου. Επομένως, οι δύο οδοί δεξιά κι αριστερά της πλατείας θα είναι ουσιαστικά πεζόδρομοι ήπιας κυκλοφορίας από το ύψος της Μητροπόλεως μέχρι τη συνάντηση με τη Λεωφόρο Νίκης και θα έχουν το ίδιο δάπεδο με την πλατεία.
Στον πυρήνα της πλατείας θα φυτευτούν 40 ώριμες άριες, ενώ συνολικά το πάρκο θα αποκτήσει πλούσιες νέες φυτεύσεις. To έδαφος της πλατείας θα συνδυάζει αρμονικά γραμμές πρασίνου και χώματος αλλά και τεχνητού δαπέδου σε γραμμικές μορφές, δένοντας το φυσικό με το τεχνητό.
Όπως ανέδειξαν οι μελετητές σε σχετικά σχεδιαγράμματα πρόκειται να δημιουργηθούν 20 ζώνες καθιστικών, με μικρά σύνολα τραπεζιών και καθισμάτων, αντί των κλασικών παγκακιών ώστε να λειτουργούν ως μικρά «αστικά καθιστικά». Το πάρκο θα διαθέτει επίσης βρύσες, νέο λειτουργικό φωτισμό καθώς και ειδικό φωτισμό ανάδειξης στα καθιστικά.
Η αρχιτεκτονική φιλοσοφία του έργου επιδιώκει να δημιουργήσει έναν χώρο όπου εργαζόμενοι, κάτοικοι και επισκέπτες θα μπορούν να κάνουν ένα σύντομο διάλειμμα μέσα στην ημέρα ή να περπατήσουν και να κάθονται το βράδυ, σε μια περιοχή που ήδη συγκεντρώνει μεγάλη κίνηση. «Στόχος μας ήταν από την έναρξη της ενασχόλησης μας με την πλατεία ελευθερίας, η συγκεκριμένη πλατεία να είναι η αρχή ανακατάληψης του δημοσίου χώρου», εξήγησε ο κ. Χαραλαμπίδης.
Πλατεία Διοικητηρίου: «Πασαρέλα» με θέα το αρχαίο παρελθόν της πόλης
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίασε η μελέτη για την πλατεία Διοικητηρίου, όπου ο σχεδιασμός επιχειρεί να συνδυάσει την ανάδειξη των αρχαιοτήτων με σύγχρονες χρήσεις. Την παρουσίαση πραγματοποίησε η Διπλ. Αρχιτέκτων Μηχανικός στο ΑΠΘ, Δρ. Βενετία Τσακαλίδου, η οποία αρχικά εξήγησε πως η πλατεία Διοικητηρίου ήταν μία εκ των 11 πλατειών που σχεδιάστηκαν στην πόλη μετά την καταστροφική πυρκαγιά του 1917.
Σύμφωνα με την παρουσίαση της κ. Τσακαλίδου, στο σχέδιο ανάπλασης της πλατείας προβλέπεται η δημιουργία τριών διακριτών ζωνών. Η πρώτη ζώνη του χώρου, στο ύψος του ΥΜΑΘ στο βόρειο τμήμα, θα περιλαμβάνει το σχηματισμό ενός «θεάτρου» με διακριτά διαζώματα, λίγα δέντρα και απρόσκοπτη θέα στο κτίριο του υπουργείου. Παράλληλα, προτείνεται δαπεδόστρωση με τριγωνικά μαρμάρινα στοιχεία, χρήση ψυχρών υλικών για τη διατήρηση του μικροκλίματος, καθώς και φύτευση με συνδυασμό αειθαλών και φυλλοβόλων δέντρων.
Η δεύτερη ζώνη είναι αυτή των αρχαιοτήτων την οποία θα διατρέχει κάθετα υπερυψωμένη «πασαρέλα» περιήγησης. Ο σχεδιασμός περιορίζει στο ελάχιστο τις επεμβάσεις στον αρχαιολογικό χώρο, ενώ προβλέπει σύγχρονες λύσεις στήριξης και ανάδειξης των ευρημάτων. Ο διάδρομος θα ξεκινά από την Αγίου Δημητρίου και θα προσφέρει μια κυκλική διαδρομή μέχρι το νότιο άκρο της πλατείας, απ’ όπου ο περιπατητής θα μπορεί να παρατηρεί τα αρχαία, να εξέρχεται ή να συνεχίζει μέχρι να ξαναφτάσει στην Αγίου Δημητρίου.
Τέλος η τρίτη ζώνη θα περιλαμβάνει μια πλατεία «γειτονιάς» στο νότιο τμήμα, όπου ορισμένα αρχαιολογικά ευρήματα αναμένεται να καταχωθούν, όμως το μεγαλύτερο τμήμα των «μαρμαρένιων αλωνιών» θα είναι ορατό στον επισκέπτη.
Στη νότια πλατεία δημιουργείται χώρος γειτονιάς με υπερυψωμένο πλατό, μαλακά δάπεδα για να μπορούν να παίζουν παιδιά και γραμμικά καθιστικά. Η παρέμβαση δίνει έμφαση συνολικά στην προσβασιμότητα, με ενσωμάτωση στοιχείων για άτομα με αναπηρία, όπως επιγραφές σε γραφή Braille.
Στον φωτισμό προβλέπεται συνδυασμός λειτουργικών και αισθητικών παρεμβάσεων με φωτιστικά LED χαμηλής κατανάλωσης, ενώ ιδιαίτερη αναφορά έγινε στην επαναχρησιμοποίηση μαρμάρινων υλικών που κοσμούσαν την πλατεία στην πρότερη μορφή της, τα οποία βρέθηκαν πρόσφατα στο πανόραμα και η μελετητική ομάδα επιθυμεί να αξιοποιήσει στη νέα πλατεία.
Τα μάρμαρα της πλατείας διοικητηρίου, όπως αποκάλυψε η κ. Τσακαλίδου θα αξιοποιηθούν ως διακριτικά εμπόδια στάθμευσης και εισόδου οχημάτων στην πλατεία (κολονάκια), ενισχύοντας την προστασία του δημόσιου χώρου.
Πλατεία Δημοκρατίας: Στόχος η μείωση της κυκλοφοριακής συμφόρησης
Στην παρουσίαση της μελέτης για την πλατεία Δημοκρατίας προχώρησε ο διπλωματούχος αρχιτέκτονας μηχανικός του ΑΠΘ, Μάνος Νικηφόρος, παρουσιάζοντας ένα συνολικό masterplan ανασχεδιασμού της περιοχής με έμφαση στην απομάκρυνση του αυτοκινήτου και την ενίσχυση του δημόσιου χώρου.
Κεντρική αρχή του σχεδιασμού είναι η μετατροπή της πλατείας από κόμβο κυκλοφορίας σε πραγματικό χώρο παραμονής και κοινωνικής δραστηριότητας. Όπως επισήμανε ο κ. Νικηφόρος, σήμερα η περιοχή λειτουργεί κυρίως ως σημείο διέλευσης οχημάτων, με περιορισμένη δυνατότητα χρήσης από πεζούς. Η νέα πρόταση επιδιώκει να ανατρέψει αυτή την εικόνα, δίνοντας προτεραιότητα στον πεζό και αντιμετωπίζοντας το πράσινο ως βασικό δομικό στοιχείο της πλατείας.
Οι παρεμβάσεις εκτείνονται από την οδό Αγίου Δημητρίου, στις οδούς Ειρήνης και Μοσκώφ έως τα Διοικητικά Δικαστήρια στη Φράγκων. Ο χώρος πρασίνου πλησίον στην Αγίου Δημητρίου πρόκειται να αναβαθμιστεί με την τοποθέτηση παγκακιών, τη διαμόρφωση διαδρομών και την εγκατάσταση σύγχρονου φωτισμού. Παράλληλα, τα δύο τμήματα εκατέρωθεν της Εγνατίας θα αναπλαστούν με παρτέρια και καθιστικά, ενσωματώνοντας τα υφιστάμενα μεγάλα πλατάνια στον νέο σχεδιασμό.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην αναδιοργάνωση της κυκλοφορίας. Προβλέπεται δίκτυο ήπιας κινητικότητας, με στόχο τη μείωση ταχυτήτων και την αποφόρτιση της περιοχής από την κυκλοφορία.
Στο πλαίσιο αυτό, καταργείται η στάση και στάθμευση σε τμήματα της Εγνατίας και των γύρω δρόμων, ώστε να αποδοθεί περισσότερος χώρος στους πεζούς και να ενισχυθεί η προσβασιμότητα. Η στάθμευση οχημάτων στην πλευρά των τειχών αναμένεται να απαγορευτεί, να ενισχυθούν οι δρόμοι με ράμπες μείωσης της ταχύτητας των οχημάτων και δρόμοι θα αποδοθούν στους πεζούς.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι πως η νότια πάροδος της Πλατείας Δημοκρατίας με κατεύθυνση προς τη Δωδεκανήσου, μετατρέπεται σε πεζόδρομο ήπιας κυκλοφορίας και εκτρέπεται προς την οδό Μοσκώφ, με κατεύθυνση προς τα δικαστήρια. Αντίστοιχα, η συνέχεια της παρόδου από τη Μοσκώφ προς τη Δωδεκανήσου ενσωματώνεται στον σχεδιασμό της πλατείας και παύει να είναι προσπελάσιμη για οχήματα, ενισχύοντας τον πεζό χαρακτήρα της περιοχής.
Στο ίδιο πλαίσιο προβλέπεται η ενίσχυση της φύτευσης και η δημιουργία οργανωμένων χώρων στάσης, με στόχο τη μετατροπή του σημείου σε έναν λειτουργικό και καλαίσθητο αστικό χώρο πρασίνου, με χαρακτηριστικά πάρκου και όχι απλής κυκλοφοριακής νησίδας.
Τα χρονοδιαγράμματα των έργων
Οι μελετητές στο τέλος δέχτηκαν ερωτήσεις από τον κόσμο. Το μείζον ζήτημα φαίνεται να είναι το πότε θα ξεκινήσουν τα συγκεκριμένα έργα ή στην περίπτωση της πλατείας Ελευθερίας που ήδη έχει ξεκινήσει, πότε θα ολοκληρωθούν.
Πηγές του Δήμου Θεσσαλονίκης αναφέρουν πως για την πλατεία Αριστοτέλους, εφόσον δεν υπάρξουν καθυστερήσεις λόγω προσφυγών, η ολοκλήρωση του έργου τοποθετείται σε περίπου 28 μήνες από την υπογραφή της σύμβασης, με πιθανή έναρξη εργασιών στο τέλος του 2026.
Για την πλατεία Διοικητηρίου αντίστοιχα, η δημοπράτηση αναμένεται μέσα στους επόμενους τρεις μήνες, με ανάδειξη αναδόχου στις αρχές του 2027 και διάρκεια υλοποίησης του έργου περίπου 14 μηνών. Αντίστοιχα, η πλατεία Δημοκρατίας προβλέπεται να δημοπρατηθεί στο επόμενο τετράμηνο, με εκτιμώμενη διάρκεια κατασκευής επίσης 14 μηνών από την εγκατάσταση του εργολάβου. Τέλος, η Πλατεία Ελευθερίας η οποία έχει ξεκινήσει από τον περασμένο Μάρτιο, αναμένεται να είναι έτοιμη την Άνοιξη του 2027.
Στ. Αγγελούδης: Προτεραιότητά μας η άμεση προώθηση των έργων με ώριμες μελέτες
Κατά την έναρξη της ημερίδας, ο δήμαρχος Στέλιος Αγγελούδης υπογράμμισε ότι βασική προτεραιότητα της διοίκησης του είναι η άμεση προώθηση έργων με ώριμες μελέτες, ακόμη και αν αυτές προέρχονται από προηγούμενες διοικήσεις, προκειμένου να αποφευχθεί η απώλεια χρηματοδοτήσεων και να περιοριστούν οι χρόνιες καθυστερήσεις. Όπως ανέφερε, σε αυτή τη λογική εντάσσονται παρεμβάσεις όπως οι αναπλάσεις στις πλατείες Αριστοτέλους, Αγίας Σοφίας και Ελευθερίας, η Γειτονιά Παπάφη, καθώς και η κατασκευή του ντεκ στην παλιά παραλία.
Επιπρόσθετα επισήμανε ότι διάφορες χρονοβόρες διαδικασίες έχουν οδηγήσει σε καθυστερήσεις που σε ορισμένες περιπτώσεις ξεπερνούν τη δεκαετία, τονίζοντας χαρακτηριστικά ότι «η πόλη δεν έχει άλλο χρόνο να χάσει». Στο πλαίσιο αυτό, εξήγησε ότι δεν προχώρησε σε νέους διαγωνισμούς για τις πλατείες Δημοκρατίας και Διοικητηρίου, επιλέγοντας την αξιοποίηση υφιστάμενων μελετών και διαθέσιμων πόρων.
Από την πλευρά του ΤΕΕ/ΤΚΜ, ο πρόεδρος του Ηλίας Περτζινίδης επισήμανε πως ο ρόλος του Επιμελητηρίου ως θεσμικού συμβούλου της Πολιτείας είναι εξέχουσας σημασίας για την ενίσχυση του δημόσιου διαλόγου για τη διασφάλιση ποιοτικών παρεμβάσεων στον αστικό χώρο.
«Παραμένουμε υπέρ της τήρησης των αρχιτεκτονικών διαγωνισμών» υπογράμμισε ο πρόεδρος του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων Μηχανικών Θεσσαλονίκης Δημήτρης Αμπόνης, τονίζοντας πως αυτοί αποτελούν βασική εγγύηση για τη διαφάνεια, την ποιότητα των έργων και τη θεσμική θωράκιση των διαδικασιών, ακόμη και αν επιμηκύνουν τον χρόνο υλοποίησης.
Κατά τη διάρκεια της συζήτησης αναδείχθηκαν ζητήματα καθυστερήσεων και απώλειας πόρων, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την πλατεία Διοικητηρίου, όπου χρηματοδότηση που είχε εξασφαλιστεί ήδη από το 2013 δεν αξιοποιήθηκε, οδηγώντας σε πολυετή οπισθοδρόμηση. Οι συμμετέχοντες υπογράμμισαν την ανάγκη επιτάχυνσης των διαδικασιών, ώστε να διασφαλιστεί η απορρόφηση των διαθέσιμων κονδυλίων.
Τέλος, ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στη σημασία της συνεργασίας μεταξύ τοπικής αυτοδιοίκησης, επιστημονικών φορέων, πανεπιστημίου και κοινωνίας των πολιτών, καθώς και στη δημόσια παρουσίαση των μελετών, ως εργαλείων ενίσχυσης της συμμετοχικότητας και της δημοκρατικής λειτουργίας του αστικού σχεδιασμού, με στόχο τη συνολική αναβάθμιση του αστικού περιβάλλοντος.
