Στο κατώφλι μίας σημαντικής μεταμόρφωσης βρίσκεται πλέον η Πλατεία Ελευθερίας. Από την περίοδο δημιουργίας της τη δεκαετία του 1870 όταν και κατεδαφίστηκαν τα παραθαλάσσια τείχη, μέχρι και σήμερα, αποτελεί έναν από τους ιστορικότερους δημόσιους χώρους της πόλης και συνδέεται με σημαντικά γεγονότα.
Στις αρχές του 20ού αιώνα η πλατεία αποτέλεσε σκηνικό σημαντικών πολιτικών εξελίξεων. Το 1908 πραγματοποιήθηκαν εκεί μεγάλες συγκεντρώσεις για την επανάσταση των Νεότουρκων, γεγονός που συνέβαλε και στη συμβολική σημασία της ονομασίας της ως «Πλατεία Ελευθερίας».
Τον επόμενο χρόνο, το 1909, πραγματοποιήθηκε στον χώρο της πλατείας, ο πρώτος εορτασμός της εργατικής Πρωτομαγιάς στη Θεσσαλονίκη, σε μία περίοδο που η πόλη είχε έντονη εργατική και σοσιαλιστική δραστηριότητα. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή το 1922, ο χώρος χρησιμοποιήθηκε ως σημείο υποδοχής και προσωρινής συγκέντρωσης προσφύγων που έφταναν στην πόλη από τη Μικρά Ασία. Κατά τη δεκαετία του 1930 η πλατεία παρέμεινε σημαντικός χώρος δημόσιων συγκεντρώσεων και συνδέθηκε με τις μεγάλες εργατικές κινητοποιήσεις του 1936 στη Θεσσαλονίκη.
Το πιο δραματικό γεγονός στην ιστορία της σημειώθηκε όμως στις 11 Ιουλίου του 1942, κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, καθώς μετατράπηκε σε τόπο ταπείνωσης και καταναγκασμού για την πολυπληθή εβραϊκή κοινότητα της πόλης. Στις 11 Ιουλίου 1942, ημέρα που έμεινε στη μνήμη των Εβραίων της πόλης ως «Μαύρο Σάββατο», χιλιάδες άνδρες συγκεντρώθηκαν στο σημείο από τις γερμανικές δυνάμεις κατοχής, υποβλήθηκαν σε δημόσιους εξευτελισμούς και καταγράφηκαν για καταναγκαστική εργασία.
Από την άλλοτε πολυπληθή και ακμάζουσα εβραϊκή κοινότητα της πόλης, από τις μεγαλύτερες της Ευρώπης, ελάχιστοι επέστρεψαν. Η ιστορική αυτή μνήμη παραμένει βαθιά χαραγμένη στους επιζώντες και στις επόμενες γενιές και σήμερα φαίνεται πως επιτέλους, μία ιστορική αδικία διορθώνεται με τη μετατροπή του χώρου σε «Πάρκο Μνήμης».
Ένα ζωντανό μνημείο κατά του αντισημιτισμού
Ο Ιωσήφ Γκατένιο, γνωστός στον περίγυρό του ως «Πέπο», ήταν μόλις 14 ετών το 1943. Η οικογένεια του ζούσε στην οδό Χρυσοστόμου Σμύρνης κοντά στο Λευκό Πύργο και διατηρούσε ένα κατάστημα υφασμάτων και ρούχων στην οδό Σολωμού πίσω από το Μπεζεστένι. Ήταν ένας από τους χιλιάδες Εβραίους της πόλης που επιβιβάστηκαν στα τρένα για το Άουσβιτς και από τους ελάχιστους που γύρισαν. Ο γιος του, Ρόλλυ Γκατένιο, μοιράζεται στη «ΜτΚ» την ιστορία του και τους λόγους για τους οποίους, το Πάρκο Μνήμης έχει εξέχουσα σημασία στην ισραηλιτική κοινότητα της πόλης.
«Όταν τους μάζεψαν και τους πήραν με τα τρένα, την οικογένειά μας την πήραν αρχές Ιουνίου του 1943. Ο πατέρας μου βρέθηκε στο στρατόπεδο του Άουσβιτς - Μπίρκεναου. Κατά την άφιξη στο στρατόπεδο έγινε η γνωστή ‘διαλογή’ μεταξύ όσων θα οδηγούνταν στα καταναγκαστικά έργα και όσων θα στέλνονταν απευθείας στους θαλάμους αερίων. Από εκείνη τη στιγμή δεν ξαναείδε ποτέ τη μητέρα και την αδελφή του», αναφέρει.
Η τύχη του πατέρα του, όπως εξηγεί, άλλαξε χάρη στη μουσική. Ο νεαρός Θεσσαλονικιός μάθαινε ακορντεόν και ένας παλιός του δάσκαλος μουσικής τον αναγνώρισε στο στρατόπεδο. Με τη μεσολάβησή του εντάχθηκε στην ορχήστρα του στρατοπέδου, όπου εκτελούσε βοηθητικές εργασίες, αντέγραφε παρτιτούρες και φρόντιζε τα όργανα. Αυτό του εξασφάλισε καλύτερες συνθήκες επιβίωσης και τον γλίτωσε από τα καταναγκαστικά έργα.
Με την τυπική υπογραφή της σύμβασης ανάπλασης την Τετάρτη 11 Μαρτίου 2026 από τον Δήμο Θεσσαλονίκης, ξεκίνησε και επίσημα η διαδικασία δημιουργίας του «Πάρκου Μνήμης», ενός έργου που φιλοδοξεί να αποκαταστήσει τη συλλογική μνήμη της πόλης και να μετατρέψει έναν ιστορικό τόπο τραύματος σε χώρο δημόσιας ζωής και περισυλλογής.
Η διόρθωση μίας ιστορικής αβελτηρίας
Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και παρά τα τόσα γεγονότα που διαδραματίστηκαν σε αυτό τον χώρο, θα περίμενε κανείς η πλατεία να έχει τη μορφή που αρμόζει στην ιστορία της και τη συλλογική μνήμη της πόλης. Μάταια όμως. Επί δεκαετίες, η σημασία της ιστορίας της πλατείας μειώθηκε σταδιακά, ο χώρος υποβαθμίστηκε πολεοδομικά και χρησιμοποιήθηκε ολοένα και περισσότερο για άλλες χρήσεις και όχι ως μνημείο, καταλήγοντας υπαίθριος χώρος στάθμευσης αυτοκινήτων.
Την ιστορική αυτή παράλειψη, ήρθε το 2013 να διορθώσει η διοίκηση του Γιάννη Μπουτάρη αφενός με τη θέσπιση της «Πορείας Μνήμης» για τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης που χάθηκαν στο Άουσβιτς και αφετέρου μέσω της εκκίνησης των διαδικασιών για μετατροπή της Πλατείας Ελευθερίας σε Πάρκο Μνήμης.
Η ιδέα της Πορείας Μνήμης ανήκε στον Θεσσαλονικιό ιστορικό και μεταφραστή Ιακώβ Σιμπή και πολύ σύντομα υιοθετήθηκε από τη διοίκηση του Γιάννη Μπουτάρη αλλά και υποστηρίχθηκε θερμά από τον ίδιο τον δήμαρχο. Σύμφωνα με την Ελένη Χοντολίδου, μέλους της οργανωτικής επιτροπής της Πορείας, στην αρχή υπήρχε ανησυχία σε μέλη της εβραϊκής κοινότητας για το αν θα υπάρξει συμμετοχή. «Στην πρώτη πορεία συμμετείχαν εντέλει 3.000 άνθρωποι. Ο Ιακώβ αρχικά ήθελε να γίνει μία φορά, αλλά καταλάβαμε ότι αν γινόταν κάθε πέντε χρόνια δεν θα το θυμόταν κανένας. Έτσι αποφασίστηκε να πραγματοποιείται κάθε χρόνο», εξηγεί η ίδια στη «ΜτΚ».
Από την άλλη πλευρά, η διαδικασία για το Πάρκο Μνήμης ξεκίνησε μετά από πανελλήνιο αρχιτεκτονικό διαγωνισμό που προκηρύχθηκε το 2013, συγκεντρώνοντας περισσότερες από 130 συμμετοχές, σηματοδοτώντας μέχρι σήμερα έναν από τους μεγαλύτερους αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς που έχουν πραγματοποιηθεί στην Ελλάδα. Νικητές αναδείχθηκαν οι αρχιτέκτονες Θέμης Χατζηγιανόπουλος και Κωνσταντίνος Χαραλαμπίδης, των οποίων η πρόταση προχώρησε στη μελέτη εφαρμογής.
«Αφού ολοκληρώθηκαν όλα τα στάδια της μελέτης, η προμελέτη, η οριστική μελέτη, η μελέτη εφαρμογής και τα τεύχη δημοπράτησης, το έργο δημοπρατήθηκε και ξεκίνησε να κατασκευάζεται επί δημαρχίας Μπουτάρη. Συνέχισε μάλιστα για μικρό διάστημα επί δημαρχίας Κωνσταντίνου Ζέρβα, όμως στη συνέχεια η σύμβαση λύθηκε», εξηγεί στη «ΜτΚ» ο Θέμης Χατζηγιανόπουλος.
Αυτό που ακολούθησε ήταν ένα σίριαλ σχεδίων, προτάσεων και ενεργειών για ανάδειξη χωρίς όμως καμία εφαρμογή με τελικό αποτέλεσμα, ο χώρος της πλατείας να τσιμεντωστρωθεί ξανά για να μετατραπεί σε χώρο στάθμευσης. Το τελευταίο επεισόδιο της εν λόγω ιστορίας παίχτηκε με βασικούς πρωταγωνιστές τους δύο εργολάβους που διεκδικούσαν το έργο, οι οποίοι βρέθηκαν σε μία δικαστική διαμάχη που αφενός αποδείχτηκε χρονοβόρα κι αφετέρου είχε ως μοναδικό θύμα την ίδια την πλατεία.
Η υπόθεση εντέλει έφτασε στην τελική της λύση στις αρχές του 2026, όταν και οι δύο εμπλεκόμενοι δικαστικά εργολάβοι συμφώνησαν να μην «τραβήξουν άλλο το σκοινί» και να προχωρήσει το πολύπαθο έργο.
Από πάρκινγκ σε Πάρκο Μνήμης
Ο δήμαρχος Θεσσαλονίκης, Στέλιος Αγγελούδης, κατά την υπογραφή της σύμβασης υπογράμμισε ότι πρόκειται για ένα έργο με ιδιαίτερη σημασία τόσο για την αστική ανάπτυξη όσο και για τον ιστορικό συμβολισμό του χώρου, ενώ τόνισε πως στόχος είναι σε περίπου έναν χρόνο η πλατεία να παραδοθεί έτοιμη στους πολίτες.
Στον χώρο εδώ και καιρό τοποθετήθηκαν κιγκλιδώματα και μπήκαν τα μηχανήματα έργου για να ξεκινήσουν οι εργασίες. Ο αρχικός προϋπολογισμός της μελέτης ήταν 8,5 εκατομμύρια ευρώ, ενώ μετά από σχετική έκπτωση του αναδόχου, όπως υπενθυμίζει μιλώντας στη «ΜτΚ» ο αντιδήμαρχος Τεχνικών Έργων και Βιώσιμης Κινητικότητας, Πρόδρομος Νικηφορίδης, το κόστος διαμορφώθηκε στα περίπου 6,3 εκατομμύρια ευρώ.
«Στόχος του Δήμου είναι το έργο να ολοκληρωθεί μέσα σε περίπου έναν χρόνο, με ορίζοντα παράδοσης την περίοδο του Πάσχα του 2027», υποστηρίζει ο αντιδήμαρχος. Η τελετή θεμελίωσης του έργου ανάπλασης, πραγματοποιήθηκε την Κυριακή 15 Μαρτίου, με αφορμή και την 13η Πορεία Μνήμης για τα 83 χρόνια από την αναχώρηση του πρώτου συρμού προς το Άουσβιτς.
Η φετινή πορεία διοργανώθηκε από τον Δήμο Θεσσαλονίκης, την Ισραηλιτική Κοινότητα, το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, το Πανεπιστήμιο Μακεδονίας και το Διεθνές Πανεπιστήμιο της Ελλάδος, με την υποστήριξη του Γενικού Προξενείου της Γαλλίας στη Θεσσαλονίκη και του Γαλλικού Ινστιτούτου Θεσσαλονίκης και ακολούθησε ως συνήθως, συμβολικά τη διαδρομή που ακολούθησαν οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης το 1943, όταν οδηγήθηκαν στα τρένα για τα ναζιστικά στρατόπεδα.
Η ημέρα περιλάμβανε συγκέντρωση στην Πλατεία Ελευθερίας και στη συνέχεια την τελετή έναρξης των εργασιών για την μετατροπή της σε «Πάρκο Μνήμης». Λίγο αργότερα ξεκίνησε η σιωπηρή Πορεία Μνήμης, ενώ κατά την άφιξη στον Παλαιό Σιδηροδρομικό Σταθμό πραγματοποιήθηκε μία μεγαλειώδης τελετή, όπου παρέστη και η εν ζωή επιζών του Άουσβιτς Λόλα Άντζελ, η οποία τόνισε ότι η μνήμη αποτελεί ευθύνη όλων.
Πώς θα είναι η νέα Πλατεία Ελευθερίας
Η ανάπλαση της Πλατείας αναμένεται να αλλάξει ριζικά την εικόνα της, μετατρέποντάς την από χώρο στάθμευσης σε δημόσιο πάρκο. Σύμφωνα με τον κ. Χατζηγιαννόπουλο, θα αλλάξει η δαπεδόστρωση σε όλο το τμήμα από τη Βενιζέλου έως την Ίωνος Δραγούμη και θα αναδιαμορφωθούν τα πεζοδρόμια γύρω από τα κτίρια. Παράλληλα, το πράσινο θα ενισχυθεί σημαντικά. Στον πυρήνα της πλατείας θα φυτευτούν 40 ώριμες άριες, ενώ συνολικά το πάρκο θα αποκτήσει πλούσιες νέες φυτεύσεις.
Επιπρόσθετα, θα δημιουργηθούν 20 ζώνες καθιστικών, με μικρά σύνολα τραπεζιών και καθισμάτων, αντί των κλασικών παγκακιών ώστε να λειτουργούν ως μικρά «αστικά καθιστικά». Το πάρκο θα διαθέτει επίσης βρύσες, νέο λειτουργικό φωτισμό καθώς και ειδικό φωτισμό ανάδειξης στα καθιστικά. Η αρχιτεκτονική φιλοσοφία του έργου επιδιώκει να δημιουργήσει έναν χώρο όπου εργαζόμενοι, κάτοικοι και επισκέπτες θα μπορούν να κάνουν ένα σύντομο διάλειμμα μέσα στην ημέρα ή να περπατήσουν και να κάθονται το βράδυ, σε μια περιοχή που ήδη συγκεντρώνει μεγάλη κίνηση λόγω της γειτνίασης με τα Λαδάδικα.
Ένα ζωντανό μνημείο της πόλης
Κεντρικό στοιχείο της ανάπλασης θα είναι η ανάδειξη του Μνημείου Ολοκαυτώματος Θεσσαλονίκης, το οποίο θα βρεθεί πλέον σε πιο κεντρική και συμβολική θέση μέσα στο πάρκο. Δίπλα του θα τοποθετηθεί μία μεγάλη στήλη, ένα «ηλιακό ρολόι», που θα λειτουργεί ως τοπόσημο και θα επισημαίνει τόσο το μνημείο όσο και τα σημαντικά ιστορικά γεγονότα που συνδέονται με την πλατεία.
Η μετατροπή της Πλατείας Ελευθερίας σε «Πάρκο Μνήμης» αποτελεί, με πολλούς τρόπους, μια συμβολική επανόρθωση και συμφιλίωσης της πόλης με το παρελθόν της. Για τον πρόεδρο της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης, Δαυίδ Σαλτιέλ, η μετατροπή της πλατείας σε χώρο μνήμης αποτελεί μια σημαντική κίνηση προς την παραπάνω κατεύθυνση αλλά και μία ευκαιρία ανάδειξης ενός ακόμη χώρου πρασίνου στο κέντρο.
«Το σημείο αυτό σηματοδοτεί τον τόπο απ’ όπου ξεκίνησε ο διωγμός των Εβραίων. Αυτή η πλατεία ήταν ένα πάρκινγκ. Τώρα θα μπορεί ο κόσμος να περπατά και να θυμάται. Είναι ένα σπουδαίο έργο μνήμης, αλλά και ένας νέος χώρος πρασίνου στο κέντρο της πόλης. Κάτι πολύ θετικό για όλη τη Θεσσαλονίκη», επισημαίνει στη «ΜτΚ».
Από πλευράς του, ο Ρόλλυ Γκατένιο εξηγεί τη σημασία που έχει η ανάπλαση για τις νεότερες γενιές των Εβραίων της πόλης αλλά και γενικότερα για κάθε Θεσσαλονικιό.
«Για τους ανθρώπους που φύγανε και γύρισαν, η πλατεία Ελευθερίας συνήθως συμβολίζει κάτι τραυματικό αλλά για τον πατέρα μου που δεν βρέθηκε εκείνο το Μαύρο Σάββατο στην Πλατεία μαζί με τον παππού μου, γιατί ο ίδιος ήταν παιδί, δεν είχε κάποια ιδιαίτερη σημασία ως χώρος. Για μένα όμως και για άλλους σαν κι εμένα, «επιζώντες δεύτερης γενιάς», είναι ένας τόπος με μαύρη απόχρωση, όπου προσπαθούμε να βάλουμε σημάδια στη μνήμη για να διατηρηθεί. Χαίρομαι που η Πλατεία μετατρέπεται σε Πάρκο Μνήμης. Δεν πρέπει να ξεχνάμε», τονίζει ο κ. Γκατένιο.
*Δημοσιεύτηκε στη "ΜτΚ" στις 15/3/2026
