Γράφει
Μιχάλης Γουδής
Βρέθηκα το προηγούμενο Σαββατοκύριακο στα Ιωάννινα ύστερα από πρόσκληση του συλλόγου πολιτών «Κοινά Ιωαννίνων» που διοργάνωσε το εργαστήριο πολιτών με τίτλο «Πόσο κοστίζει ο ‘δωρεάν’ δημόσιος χώρος;» στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.
Ο κεντρικός προβληματισμός της εκδήλωσης, που αποτέλεσε την πρώτη του συλλόγου για το ευρύ κοινό, ήταν ποιος πληρώνει, με ποιον τρόπο και με ποιες συνέπειες για την πρόσβαση των πολιτών στους ελεύθερους χώρους από το κόστος της απόκτησης γης και του αρχικού σχεδιασμού, μέχρι τις δαπάνες για συντήρηση, ασφάλεια και καθημερινή λειτουργία.
Σπανιότερα από όσο θα έπρεπε προσφέρονται αφορμές να σκεφτεί κανείς και μάλιστα σε ένα ανοιχτό εργαστήριο με άλλους συμπολίτες πάνω στα παραπάνω ερωτήματα. Πρωτοβουλίες όπως αυτή που έχουν αναλάβει εδώ και δύο περίπου χρόνια τα «Κοινά Ιωαννίνων» για τη διατήρηση, την αναβάθμιση και τη δίκαιη πρόσβαση στον δημόσιο χώρο, ενισχύοντας τη συμμετοχή των πολιτών και αναδεικνύοντας το ρόλο της γνώσης και των δεδομένων στη λήψη αποφάσεων έχουν ιδιαίτερη αξία σε μία εποχή που το δίπολο δημόσιος VS εμπορευματικός χαρακτήρας είναι ένα πεδίο σύγκρουσης γύρω από τον δημόσιο χώρο.
Στην εκδήλωση παρουσιάστηκαν τα αποτελέσματα ενός εκτεταμένου ερωτηματολογίου, στο οποίο απάντησαν εκατοντάδες πολίτες της πρωτεύουσας της Ηπείρου. Τα κυριότερα συμπεράσματα είναι μάλλον αντιπροσωπευτικά της αντίληψης που έχουν οι πολίτες γενικά για το δημόσιο χώρο και όχι μόνο εντοπισμένα στα Ιωάννινα.
Η πλειοψηφία των ερωτηθέντων ατόμων συνδέουν το δημόσιο χώρο με έναν χώρο ελεύθερης πρόσβασης, κοινωνικής ζωής και πρασίνου, χαρακτηρίζοντάς τον «βασικό κοινωνικό αγαθό». Η καθαριότητα, η συντήρηση καθώς και η προσβασιμότητα και η συμπερίληψη θεωρούνται σημαντικά χαρακτηριστικά ενός «καλού δημόσιου χώρου». Παράλληλα, επισημαίνεται η έλλειψη διαφάνειας και συμμετοχής των πολιτών στη διαδικασία λήψης αποφάσεων για τους δημόσιους χώρους.
Σε μία έκδοση του Ιδρύματος Χάινριχ Μπελ ο δημόσιος χώρος χαρακτηρίζεται το «σαλόνι της κοινωνίας». Τι αισθήματα θα έπρεπε να μας γεννά, λοιπόν; Λογικά αναμένει κανείς πως η ασφάλεια, η συμπερίληψη, η άνεση και η συνολική ποιότητα δημιουργούν τις προϋποθέσεις ώστε οι άνθρωποι να θέλουν να περνούν το χρόνο τους στους δημόσιους χώρους.
Πολλές φορές, όμως, με δεδομένο πως ο δημόσιος χώρος αντιμετωπίζεται κατά κόρον ως τεχνικό έργο, αποτυγχάνει να ενσωματώσει διεπιστημονικές ματιές που θα επιτρέπουν στη δημόσια υγεία, στην ψυχολογία, στην κινητικότητα, στην κλιματική διάσταση αλλά και στη φεμινιστική οπτική να αποτελέσουν παράγοντες συνδιαμόρφωσης των δημόσιων χώρων.
Επιπλέον, αυτή η αντίληψη περί του δημόσιου χώρου ως τεχνικού έργου έχει αντίκτυπο και ως προς της διαχείριση των οικονομικών πόρων που συνδέονται με αυτόν και που αναφέρθηκαν στην αρχή. Οι αρμόδιες αρχές συχνά υποκύπτουν στον πειρασμό της κορδέλας, προκειμένου να εγκαινιάσουν ένα ακόμη καινούριο έργο, ενώ ένα βασικό ζητούμενο η επαρκής κάλυψη της συντήρησης των υπαρχόντων πέρα από εκλογικούς κύκλους ή άλλα τεχνητά όρια.
Το εργαστήριο στα Ιωάννινα έκλεισε με ένα παιχνίδι που κάλεσε τα συμμετέχοντα άτομα να παίξουν το ρόλο ενός συμβουλίου πολιτών που γνωμοδοτεί στον τοπικό, φανταστικό, δήμο για την κατανομή των διαθέσιμων πόρων για την κατασκευή ή/και τη συντήρηση δημόσιων χώρων.
Η σύνθεση των απόψεων στα τραπέζια παρουσίασε μεγάλο ενδιαφέρον, αναδεικνύοντας τη σημασία που αποδίδουν οι πολίτες στη συντήρηση των δημόσιων χώρων αλλά και στην ισόρροπη κατανομή των κονδυλίων μεταξύ κεντρικών και περιφερειακών περιοχών.
Ο δημόσιος χώρος δεν είναι απλώς ένα σύνολο φυσικών χώρων, αλλά τόποι φορτισμένοι με αξίες που καθρεφτίζουν την ποιότητα της δημοκρατίας. Εντέλει, αποτελεί και πεδίο-κλειδί για τη βελτίωσή της.