Από χώρους σιωπηλής μελέτης σε ανοιχτά κύτταρα πολιτισμού, γνώσης και κοινωνικής συμμετοχής μετασχηματίζονται σταδιακά οι δημοτικές βιβλιοθήκες της Θεσσαλονίκης. Με αιχμή την Κεντρική Δημοτική Βιβλιοθήκη αλλά και ένα εκτεταμένο δίκτυο περιφερειακών και παιδικών βιβλιοθηκών, ο Δήμος επιχειρεί ένα ουσιαστικό «άνοιγμα» προς την κοινωνία, επαναπροσδιορίζοντας τον ρόλο των βιβλιοθηκών στη σύγχρονη αστική ζωή.
Στον πυρήνα αυτής της προσπάθειας βρίσκεται η αντίληψη ότι η βιβλιοθήκη δεν αποτελεί απλώς χώρο φύλαξης βιβλίων και αρχείων, αλλά έναν ζωντανό δημόσιο χώρο συνάντησης, διαλόγου και ισότιμης πρόσβασης στη γνώση. Έναν χώρο όπου συνυπάρχουν η ιστορική μνήμη, η εκπαίδευση, η φιλαναγνωσία και η κοινωνική συνοχή.
Όπως σημειώνει στη «ΜτΚ» ο αντιδήμαρχος Πολιτισμού, Τουριστικής Ανάπτυξης και Διαδημοτικής Συνεργασίας, Βασίλης Γάκης, βασικός στόχος των δημοσίων βιβλιοθηκών παραμένει η καλλιέργεια και προώθηση του πολιτισμού, με ισότιμη πρόσβαση στην πληροφορία και ουσιαστική συμβολή στην πολιτιστική ανάπτυξη της κοινωνίας. «Καταβάλλουμε συστηματική προσπάθεια προσαρμογής στα σύγχρονα πολιτισμικά, κοινωνικά και τεχνολογικά δεδομένα, με στόχο τη διεύρυνση του ρόλου των βιβλιοθηκών μας και την απόκτηση ενός πολυδιάστατου χαρακτήρα», τονίζει.
Η εξωστρέφεια της «Γυάλινης Βιβλιοθήκης»
Εμβληματικό παράδειγμα του νέου προσανατολισμού αποτελεί η «Γυάλινη Βιβλιοθήκη» στη Νέα Παραλία. Ένας χώρος ανοιχτός, διαφανής, σε άμεση επαφή με τον αστικό ιστό, που φιλοδοξεί να εξελιχθεί σε αγαπητό κόμβο πολιτισμού και αναψυχής για κατοίκους και επισκέπτες της πόλης. Όπως ανέφερε σε πρόσφατο Δημοτικό Συμβούλιο ο κ. Γάκης, μέσα στις τρεις πρώτες ημέρες λειτουργίας καταγράφηκαν 80 νέες εγγραφές, ενώ η βιβλιοθήκη διαθέτει 5.500 τίτλους και διευρυμένο ωράριο, που το καλοκαίρι θα φτάνει έως τις 9 το βράδυ.
Παράλληλα, εφαρμόζεται για πρώτη φορά από βιβλιοθήκη της πόλης, ο θεσμός της ανταλλαγής, μία πρωτοβουλία που ενθαρρύνει τη συμμετοχή των πολιτών, την κυκλική διάδοση του βιβλίου και τη δημιουργία μίας ζωντανής κοινότητας αναγνωστών. Το εγχείρημα αυτό αποτελεί τον πυρήνα ενός ευρύτερου σχεδιασμού, καθώς προβλέπεται η δημιουργία αντίστοιχων ανταλλακτικών βιβλιοθηκών και σε σταθμό του Μετρό, εντάσσοντας το βιβλίο στην καθημερινή διαδρομή των πολιτών και στον δημόσιο χώρο.
Στον άμεσο σχεδιασμό περιλαμβάνεται και η εξωτερική αναβάθμιση της Γυάλινης Βιβλιοθήκης, ώστε να μετατραπεί σε ανοιχτό πολιτιστικό σημείο συνάντησης. Με μικρές παρεμβάσεις, όπως η προμήθεια πτυσσόμενων καθισμάτων και συναρμολογούμενων μεταλλικών σκελετών για εκθέσεις τεκμηρίων και φωτογραφιών, ο χώρος θα μπορεί να φιλοξενεί την άνοιξη και το καλοκαίρι λογοτεχνικά δειλινά, θεματικές βραδιές, μουσικά δρώμενα και πολιτιστικές δράσεις που συνδέουν το βιβλίο με την τέχνη και την ιστορία της πόλης. Ήδη, έχει γίνει πρώτη προσέγγιση με την υπηρεσία ιστορικών αρχείων του Λιμένος Θεσσαλονίκης, με πρόταση η πρώτη έκθεση να αφορά την κατασκευή της ανατολικής παραλίας, στον χώρο όπου σήμερα βρίσκεται η βιβλιοθήκη.
Στη βιβλιοθήκη παράλληλα, ετοιμάζεται η δημιουργία λέσχης ανάγνωσης, καθώς σε όλες τις δημοτικές βιβλιοθήκες υπάρχει από μία.
Ένα δίκτυο βιβλιοθηκών με κοινωνικό αποτύπωμα
Η νέα φιλοσοφία αποτυπώνεται και στο Δίκτυο Περιφερειακών και Παιδικών Βιβλιοθηκών του Δήμου Θεσσαλονίκης. Από τον Ιανουάριο έως τον Οκτώβριο του 2025, σχεδόν 93.802 επισκέπτες αξιοποίησαν τις υπηρεσίες τους, με περισσότερους από 183.160 δανεισμούς βιβλίων και 518 πολιτιστικές και εκπαιδευτικές δράσεις, ενώ σε όλες τις βιβλιοθήκες λειτουργούν λέσχες ανάγνωσης.
Η ενίσχυση του βιβλιακού αποθέματος με χρηματοδότηση 70.000 ευρώ για την προμήθεια νέων τίτλων -συνολικά 3.908 νέοι τόμοι, συνέβαλε ουσιαστικά στην κάλυψη των αναγνωστικών αναγκών του κοινού. «Πρόκειται για ένα ιδιαίτερα σημαντικό ποσό, ενώ αντίστοιχη προμήθεια προβλέπεται και στη χρήση του 2026, με στόχο να καλυφθούν κενά και ελλείψεις προηγούμενων ετών», εξηγεί ο αντιδήμαρχος.
Στο ίδιο μήκος κύματος, η Κεντρική Βιβλιοθήκη Θεσσαλονίκης, αναπτύσσει εκπαιδευτικά προγράμματα, δράσεις ανάγνωσης, παρουσιάσεις βιβλίων και συγγραφέων, πολιτιστικές εκδηλώσεις σε συνεργασία με δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς, αλλά και εκδηλώσεις κοινωνικού χαρακτήρα που στοχεύουν στην ευαισθητοποίηση του κοινού. Παράλληλα, επιδιώκει να λειτουργεί ως δημόσιος χώρος συνάντησης και διαλόγου, ενισχύοντας τη δημοκρατία και την κοινωνική συμμετοχή, με δράσεις για όλες τις ηλικιακές ομάδες και ιδιαίτερη μέριμνα για τις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες, μειώνοντας τον κοινωνικό αποκλεισμό.
Βιβλιοθήκες ως χώροι μνήμης
Συμπληρωματικό ρόλο στη συνολική αυτή προσπάθεια διαδραματίζει το Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης, το οποίο από την ίδρυση του το 1983 έχει επιτελέσει καθοριστικό έργο στη διάσωση ιστορικών αρχείων και στην προαγωγή της ιστοριογραφίας της πόλης. Ιδιαίτερη σημασία έχει η αθόρυβη δράση του στην καλλιέργεια της συνείδησης διάσωσης προσωπικών και οικογενειακών αρχείων, δημιουργώντας ένα πολύτιμο απόθεμα ιστορικών τεκμηρίων διαθέσιμο στην έρευνα.
Το Κέντρο διοργανώνει εκθέσεις, συνέδρια, ημερίδες, εκπαιδευτικά προγράμματα και εκδίδει μελέτες και την επιστημονική του επετηρίδα. Πρόσφατα, σε συνεργασία με το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, πραγματοποίησε διεθνές συνέδριο για τη ρωμαϊκή περίοδο της Θεσσαλονίκης, με τη συμμετοχή διακεκριμένων επιστημόνων από την Ελλάδα και το εξωτερικό, τα πρακτικά του οποίου θα εκδοθούν σε ειδικό τόμο.
Το αρχείο που συνδέει το παρελθόν με το παρόν
Κομβικό ρόλο στη νέα φυσιογνωμία των βιβλιοθηκών δύναται να διαδραματίσει το ιστορικό αρχείο εφημερίδων της Κεντρικής Δημοτικής Βιβλιοθήκης Θεσσαλονίκης, ένα από τα σημαντικότερα στην Ελλάδα. «Στις σελίδες του καθημερινού Τύπου αποτυπώνεται η ζώσα πολιτική, κοινωνική και πολιτιστική ιστορία της πόλης και της Μακεδονίας για το μεγαλύτερο μέρος του 20ού αιώνα, ενώ το υλικό έχει αξιοποιηθεί διαχρονικά σε σημαντικές ιστορικές μελέτες. Η ψηφιοποίηση δεν αποτελεί απλώς τεχνολογική αναβάθμιση, αλλά εργαλείο εκδημοκρατισμού της γνώσης και της ιστορικής μνήμης, φέρνοντας το παρελθόν πιο κοντά στον σύγχρονο πολίτη», σημειώνει ο αντιδήμαρχος Πολιτισμού, Τουριστικής Ανάπτυξης και Διαδημοτικής Συνεργασίας, Βασίλης Γάκης.
Την περίοδο 2018-2019, με τη συνδρομή του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος, υλοποιήθηκε εκτεταμένο πρόγραμμα ψηφιοποίησης, στο οποίο συμμετείχαν, πέρα από τη Δημοτική Βιβλιοθήκη και το Κέντρο Ιστορίας, η ΕΣΗΕΜ-Θ, τα Γενικά Αρχεία του Κράτους (Παράρτημα Μακεδονίας), η εφημερίδα «Μακεδονία», το Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης, το ΑΠΘ και άλλοι φορείς και ιδιώτες. Συνολικά ψηφιοποιηθήκαν 81.652 φύλλα, σχεδόν 578.666 σελίδες, με ενσωμάτωση τεχνολογίας Οπτικής Αναγνώρισης Χαρακτήρων (OCR), που επιτρέπει αναζητήσεις λέξεων μέσα στα ίδια τα κείμενα.
Παρότι μέχρι σήμερα η πρόσβαση στο αρχείο γίνεται μόνο με φυσική παρουσία στη βιβλιοθήκη, έχει ήδη ξεκινήσει η προεργασία για την ένταξή του σε χρηματοδοτικό πρόγραμμα, ώστε να αναρτηθεί στο διαδίκτυο και να καταστεί ελεύθερα προσβάσιμο.
*Δημοσιεύθηκε στη «ΜτΚ» στις 11.01.2026
