Πράσινη ενέργεια: Σε κλοιό ασφυξίας οι μικρομεσαίοι παραγωγοί ΑΠΕ

Την ώρα που η χώρα μας παραμένει ουραγός στην ανάπτυξη συστημάτων αποθήκευσης ενέργειας από Ανανεώσιμες Πηγές και τα οφέλη της φθηνής πράσινης ενέργειας δεν φτάνουν στα ελληνικά νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις, οι μικρομεσαίοι παραγωγοί και οι αγρότες-επενδυτές ΑΠΕ, βρίσκονται εγκλωβισμένοι σε ένα καθεστώς που τους οδηγεί σε οικονομική ασφυξία, ανατρέποντας κάθε επιχειρηματικό σχέδιο βιωσιμότητας.

Η Ελλάδα διαθέτει περισσότερα από 17 GW εγκατεστημένης ισχύος σε Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (εκ των οποίων 11,1 GW φωτοβολταϊκά) όμως η ισχύς των εγκατεστημένων μπαταριών είναι μόλις 220 MW, δηλαδή στο 1,3%. Χωρίς επαρκείς μπαταρίες για να αποθηκευτεί η φθηνή ενέργεια από τον ήλιο και τον άνεμο τις ώρες της υπερπαραγωγής, το ηλεκτρικό σύστημα αναγκάζεται να στηρίζεται σε πανάκριβες εισαγωγές φυσικού αερίου (LNG) κατά τις απογευματινές και βραδινές ώρες, όταν η ζήτηση κορυφώνεται και τα φωτοβολταϊκά «σβήνουν».

Αυτή η δομική στρέβλωση εκτινάσσει τεχνητά τις τιμές στη χονδρική αγορά ενέργειας. Το αποτέλεσμα; Οι καθετοποιημένοι ενεργειακοί όμιλοι, που ελέγχουν τόσο τις μονάδες φυσικού αερίου όσο και την προμήθεια, καταγράφουν ιλιγγιώδη υπερκέρδη και ο «λογαριασμός» αυτής της σκόπιμης αδράνειας ως προς την ανάπτυξη συστήματος μπαταριών μετακυλίεται βίαια στους οικιακούς καταναλωτές και τις επιχειρήσεις.

Πάρτι κερδοσκοπίας

Καθώς το ρεύμα που παράγεται σε μεγάλες ποσότητες τις μεσημεριανές ώρες δεν μπορεί να αποθηκευτεί στην Ελλάδα, οι τιμές στη χονδρεμπορική αγορά επόμενης ημέρας φτάνουν σε μηδενικά ή και αρνητικά επίπεδα. Η γειτονική Βουλγαρία, που διαθέτει δυναμικότητα αποθήκευσης 15 φορές μεγαλύτερη σε σχέση με την Ελλάδα, απορροφά μέσω των διακρατικών συνδέσεων αυτό το σχεδόν δωρεάν ελληνικό ρεύμα το μεσημέρι, το αποθηκεύει στα δικά της συστήματα (αντλησιοταμίευση και μπαταρίες) και όταν το βράδυ αυξάνεται κατακόρυφα η ζήτηση στην Ελλάδα και η τιμή χονδρικής εκτινάσσεται, η γειτονική χώρα επανεξάγει το αποθηκευμένο ρεύμα πίσω στην Ελλάδα, σε τιμή... φυσικού αερίου, επιβάλλοντας «καπέλο» άνω του 1.000%. Πρακτικά η ελληνική παραγωγή πράσινης ενέργειας επιδοτεί τα υπερκέρδη των γειτόνων μας, κι όλα αυτά την ώρα που οι Έλληνες μικρομεσαίοι επενδυτές ΑΠΕ οδηγούνται στη χρεοκοπία.

Παραδοχή-«βόμβα» από τον αντιπρόεδρο του ΑΔΜΗΕ

Η εξήγηση για αυτές τις στρεβλώσεις αποτελεί... κοινό μυστικό στην ελληνική αγορά ενέργειας, η οποία στηρίζεται υπερβολικά στο ακριβό φυσικό αέριο. Ωστόσο πλέον εκφέρεται και δημοσίως, από τα πλέον αρμόδια χείλη. Όπως παραδέχτηκε πρόσφατα ο αντιπρόεδρος του ΑΔΜΗΕ, Ιωάννης Μάργαρης, το γιατί αργεί η εγκατάσταση συστημάτων αποθήκευσης δεν είναι τεχνικό θέμα, αλλά αμιγώς πολιτικό, διαπιστώνοντας ότι «υπάρχουν συμφέροντα τα οποία συγκρούονται».

Κοινώς, ο αντιπρόεδρος του ΑΔΜΗΕ παραδέχτηκε ανοιχτά πως η ρίζα του προβλήματος -η καθυστέρηση ανάπτυξης συστημάτων αποθήκευσης (BESS)- δεν είναι τεχνικό, αλλά καθαρά πολιτικό ζήτημα, που ευνοεί τα συμφέροντα των μεγάλων ομίλων, καθώς, η μη εγκατάσταση επαρκών συστημάτων αποθήκευσης οδηγεί υποχρεωτικά στην αυξημένη λειτουργία ρυπογόνων ή ακριβότερων μονάδων του ενεργειακού συστήματος, και κυρίως στις αυξημένες εισαγωγές LNG. 

Συγκέντρωση της πράσινης ενέργειας σε λίγους

Περαιτέρω, ο κ Μάργαρης εξήγησε ότι «όταν έχουν πολλές περικοπές τα έργα των ΑΠΕ και χάνουν διαρκώς παραγωγή και λεφτά, αυτό σημαίνει ότι μειώνεται και η αξία τους. Άρα μπορεί πολύ πιο εύκολα κάποιος που θέλει να κάνει μεγάλες αγορές έργων, να τα αγοράσει σε πολύ καλύτερη τιμή». Ο αντιπρόεδρος του ΑΔΜΗΕ πρόσθεσε το προφανές, ότι από αυτή τη διαδικασία κάποιοι επενδυτές χάνουν, αλλά κάποιοι άλλοι θα ωφεληθούν... Εμμέσως πλην σαφώς, παραδέχτηκε ότι η τεχνητή «ασφυξία» των περικοπών στη λειτουργία των φωτοβολταϊκών (ελλείψει μπαταριών) δημιουργεί τις ιδανικές συνθήκες που ευνοούν την εξαγορά των μικρών έργων σε εξαιρετικά χαμηλές, εξευτελιστικές τιμές από τους μεγαλύτερους και ισχυρότερους ομίλους του χώρου.

Οι μικρομεσαίοι επενδυτές, που πιέζονται οικονομικά από την έλλειψη υποδομών και ξεκάθαρου ρυθμιστικού πλαισίου από την πολιτεία, βλέπουν τα έσοδα τους να εξαϋλώνονται, ενώ τρέχουν οι δανειακές τους υποχρεώσεις. Οι συνθήκες αυτές ευνοούν την αναγκαστική πώληση των έργων ΑΠΕ των μικρομεσαίων προς μεγάλους ομίλους, επιβάλλοντας μία βίαιη αναδιάρθρωση που αλλοιώνει οριστικά τον πολυμετοχικό χαρακτήρα της ενεργειακής μετάβασης.

Πηγές με βαθιά γνώση της αγοράς ενέργειας επισημαίνουν πως αν δεν παρθούν τα απαραίτητα μέτρα για τη στήριξη του κλάδου, ο αφανισμός των μικρομεσαίων παραγωγών και η ασφυκτική συγκέντρωση της παραγωγής ενέργειας σε ελάχιστα χέρια θα είναι αναπόφευκτα. Το πρόβλημα δεν αφορά μόνο τους μικρομεσαίους παραγωγούς. Ο διαφαινόμενος κίνδυνος υπερσυγκέντρωσης και ενδεχόμενου καρτέλ μεταφράζεται σε δυσβάσταχτο κόστος για το σύνολο της κοινωνίας.

Ο κίνδυνος για το τραπεζικό σύστημα

Όπως επισημαίνουν οι μικρομεσαίοι παραγωγοί ΑΠΕ, η απουσία μέτρων προστασίας και η συνεχιζόμενη στασιμότητα δημιουργούν ένα εκρηκτικό κοκτέιλ. Η οικονομική αιμορραγία των μικρομεσαίων παραγωγών έχει λάβει ανεξέλεγκτες διαστάσεις, με τις εισροές σε ορισμένα έργα να συρρικνώνονται έως και 62%, καθιστώντας πλέον αδύνατη την εξυπηρέτηση των δανειακών τους υποχρεώσεων. Αν η Πολιτεία συνεχίσει την αδράνεια, η αγορά ενέργειας θα βρεθεί σύντομα μπροστά σε ένα τεράστιο κύμα «κόκκινων» δανείων, το οποίο απειλεί ευθέως να κλονίσει τη σταθερότητα του τραπεζικού συστήματος της χώρας, που μόλις τα τελευταία χρόνια κατάφερε να ορθοποδήσει.

==================================

Η αποτυχία του μηχανισμού αντιστάθμισης

Οι διαρκώς αυξανόμενες αναγκαστικές περικοπές στην παραγωγή σε συνδυασμό με το πρωτοφανές σερί των αρνητικών ή μηδενικών τιμών στο Χρηματιστήριο Ενέργειας συμπιέζουν μέχρις εξαπλώσεως τους μικρομεσαίους παραγωγούς.

Οι παραγωγοί ΑΠΕ είναι αναγκασμένοι να σταματούν την παραγωγή ενέργειας όταν παρατηρείται συμφόρηση στο τοπικό δίκτυο, δηλαδή όταν το δίκτυο δεν μπορεί να σηκώσει το μεγάλο ενεργειακό φορτίο που παράγεται τις ώρες αιχμής για τις ΑΠΕ. Επιπλέον, επειδή δεν υπάρχουν συστήματα μπαταριών για να αποθηκευτεί η πλεονάζουσα ενέργεια, οι παραγωγοί αναγκάζονται να «κατεβάζουν διακόπτες» στα έργα τους.

Το πρόβλημα είναι έντονο σε περιοχές όπου παράγεται ενέργεια από φωτοβολταϊκά που δεν είναι κοντά σε αστικά κέντρα για να απορροφήσουν την παραγόμενη ενέργεια, κυρίως στη Ροδόπη, τη Δυτική Μακεδονία και τη Θεσσαλία, αλλά πρακτικά σε όλες τις περιοχές εκτός Αττικής και Θεσσαλονίκης. 

Οι παραγωγοί ΑΠΕ καταγγέλουν ότι οι αναγκαστικές περικοπές έγχυσης (redispatching) που επιβάλλουν οι Διαχειριστές λόγω τοπικής συμφόρησης ή λόγων ασφαλείας του συστήματος, έχουν πάρει μορφή χιονοστιβάδας. Το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας επιχείρησε να θεσμοθετήσει και να θέσει σε λειτουργία έναν δίκαιο και διαφανή μηχανισμό αντιστάθμισης περικοπών ο οποίος είχε ψηφιστεί με τον Νόμο 5106/2024 και θα είχε εφαρμογή από 1/1/2025, με στόχο να  αποζημιώνονται όλοι οι παραγωγοί αναλογικά. Ωστόσο μέχρι και σήμερα ο μηχανισμός αντιστάθμισης περικοπών δεν έχει λειτουργήσει, παρά τις εξαγγελίες του αρμόδιου υφυπουργού τον Οκτώβριο του 2025. 

Πληροφορίες αναφέρουν πως λόγω των σοβαρών προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι παραγωγοί, το ΥΠΕΝ προχωρά επιτέλους στην υλοποίηση του εν λόγω μηχανισμού, χωρίς όμως αναδρομική ισχύ, παρότι οι παραγωγοί υφίστανται τις περικοπές από τους Διαχειριστές από το 2024. Δημιουργείται έτσι μία ενεργειακή αγορά δυο ταχυτήτων: Εδώ και δύο χρόνια οι παραγωγοί  σε περιοχές με μεγάλη δυναμικότητα δικτύου εισπράττουν έσοδα, την ώρα που άλλοι χάνουν έσοδα, επειδή τους έχουν επιβληθεί περικοπές λόγω των περιορισμών του δικτύου και της έλλειψης συστημάτων αποθήκευσης.

Ο εφιάλτης των αρνητικών τιμών

Σαν να μην έφταναν οι αναγκαστικές περικοπές, οι μικρομεσαίοι παραγωγοί είναι αντιμέτωποι και με τις μηδενικές ή αρνητικές τιμές στο Χρηματιστήριο Ενέργειας. Το διάστημα Απριλίου-Ιουνίου και και Σεπτεμβρίου-Οκτωβρίου, όταν υπάρχει μεγάλη παραγωγή αλλά η ζήτηση δεν είναι στα υψηλά επίπεδα του καλοκαιριού (λόγω της κορύφωσης της τουριστικής κίνησης), καταγράφονται μηδενικές τιμές ρεύματος στη χονδρική αγορά, ακόμα και επί 8 ή και 9 ώρες.  Μόνο τις πρώτες 22 ημέρες του φετινού Ιουνίου καταγράφηκαν στο Χρηματιστήριο Ενέργειας 71 ώρες αρνητικών τιμών και 7 ώρες μηδενικών, φτάνοντας συνολικά τις 78 ώρες πλήρους απαξίωσης της παραγόμενης ενέργειας. 

Το πρόβλημα είναι ότι στην Ελλάδα οι μεγάλοι παραγωγοί ενέργειας που πουλάν στην χονδρική αγορά είναι ταυτόχρονα και πάροχοι ενέργειας στους τελικούς καταναλωτές. Αν ένας μεγάλος προμηθευτής προσφέρει αρνητική τιμή στο χρηματιστήριο ενέργειας (δηλαδή πληρώσει για να πουλήσει ενέργεια) μπορούσε να πάρει τα δικαιώματα εγγυήσεων προέλευσης, άρα να έχει μία αποζημίωση και ταυτόχρονα ως πάροχος ηλεκτρικής ενέργειας, να αγοράσει σε αρνητική τιμή. Τη δυνατότητα των αρνητικών τιμών προφανώς δεν την έχουν οι μικροί παραγωγοί, που προσφέρουν το ρεύμα τους σε μηδενικές ή θετικές τιμές. Έτσι όμως κινδυνεύουν να τεθούν «εκτός παιχνιδιού» από τους μεγάλους της αγοράς. Η βιωσιμότητα των φωτοβολταϊκών παραγωγών βρίσκεται πλέον σε οριακό σημείο, καθώς οι δανειακές υποχρεώσεις προς τις τράπεζες «τρέχουν» κανονικά.

Τα αιτήματα των παραγωγών

Οι ενώσεις των παραγωγών (Σύλλογος ΕΠΑΦΗ, ΠΟΣΠΗΕΦ) αλλά και θεσμικοί φορείς όπως το Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο Θεσσαλονίκης (ΕΒΕΘ), το οποίο εξέφρασε πρόσφατα την "κραυγή αγωνίας" των μικρομεσαίων επενδυτών για τη βιωσιμότητά τους, έχουν καταθέσει μια σειρά από κρίσιμες προτάσεις:

* Μηχανισμός αναδιανομής: Άμεση ενεργοποίηση του Μηχανισμού Αναδιανομής Περικοπών, ο οποίος παραμένει ανενεργός (παρά τις κυβερνητικές δεσμεύσεις από τον Οκτώβριο του 2025), με αναδρομική ισχύ από 1/1/2025.

* Επιτάχυνση της αποθήκευσης: Άμεση προώθηση των διαδικασιών για εγκατάσταση μπαταριών τόσο σε επίπεδο «standalone» όσο και «behind the meter» σε μονάδες ΑΠΕ. Η στρατηγική πρέπει να επικεντρωθεί κατά κύριο λόγο στην αποθήκευση ενέργειας απευθείας από το δίκτυο και για τις επιχειρήσεις, αφήνοντας πίσω ημίμετρα, όπως η έμφαση στο net billing.

* Παράταση συμβάσεων: Ολιγοετής παράταση 5 έως 7 ετών των συμβάσεων λειτουργικής ενίσχυσης, προκειμένου να διασφαλιστεί η μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των έργων και η ομαλή αποπληρωμή των τραπεζικών δανείων.

* Προσωρινή ενίσχυση ταρίφας: Προσωρινή αύξηση της ταρίφας κατά το μεταβατικό αυτό στάδιο, ώστε να αντισταθμιστεί εν μέρει η δραματική απώλεια εσόδων από τις συνεχιζόμενες περικοπές.

* Μορατόριουμ συνδέσεων: Πάγωμα στην έκδοση οριστικών προσφορών σύνδεσης για νέους φωτοβολταϊκούς σταθμούς, το οποίο θα ισχύει έως ότου ενσωματωθούν υποχρεωτικά στο σύστημα τουλάχιστον 5GW μονάδων αποθήκευσης.