Γράφει ο Ιάκωβος Αποστολίδης
Φιλόλογος - Ιστορικός
Σε μία εποχή που η έννοια του χρέους είναι ταυτισμένη σχεδόν αποκλειστικά με κρατικά χρεόγραφα, τοκοχρεολύσια, καμπύλες αύξησης ή μείωσής του, εκφοβιστικές οχλήσεις από αδηφάγα funds και «ανθρώπινες» τράπεζες σε λαϊκές οικογένειες, ήρθαν οι συγκλονιστικές φωτογραφίες από την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών την Πρωτομαγιά του 1944 να επαναπροσδιορίσουν την έννοια του χρέους και να μας θυμίσουν με τον δικό τους, θριαμβικό τρόπο, την άλλη, την ηθική της διάσταση.
Στέκομαι αρχικά σε δύο κομβικά πρόσωπα του αρχαίου ελληνικού κόσμου και τρόπου. Το πρώτο είναι ο μυθικός Αχιλλέας. Μετά τον θάνατο του φίλου του Πάτροκλου παραμερίζει την «μήνιδα» προς τον Αγαμέμνονα, που τον κρατούσε μακριά από τη μάχη, και επιστρέφει για να εκδικηθεί τον θάνατο του συντρόφου του. Έχει προειδοποιηθεί από τη μητέρα του, τη Θέτιδα, για τον επικείμενο θάνατό του.
Ο Αχιλλέας γνωρίζει πως τίποτα δεν αξίζει όσο η ζωή, και παρ’ όλα αυτά επιλέγει τον θάνατο. Το χρέος απέναντι στον νεκρό φίλο του νοηματοδοτεί τη ζωή του και γι’ αυτό συνειδητά επιλέγει τον θάνατο.
Το δεύτερο πρόσωπο είναι ο Σωκράτης. Έχοντας ήδη καταδικαστεί σε θάνατο και περιμένοντας στην φυλακή την εκτέλεσή του τον επισκέπτονται οι μαθητές του και του προτείνουν να οργανώσουν την απόδρασή του.
Αρνείται γιατί έτσι θα ήταν ανακόλουθος προς όλα όσα δίδασκε μία ζωή και αποτελούσαν το αξιακό του σύμπαν. Αυτό το αξιακό σύμπαν νοηματοδοτεί την ζωή του και γι’ αυτό, όπως ο Αχιλλέας, επιλέγει συνειδητά τον θάνατο.
Την Πρωτομαγιά του 1944 200 φυλακισμένοι κομμουνιστές θα μπορούσαν με μία υπογραφή σε δήλωση αποκήρυξης της κομμουνιστικής τους ιδεολογίας να αποφύγουν την εκτέλεση.
Η αίσθηση του χρέους απέναντι στην αξιοπρέπειά τους, στους συντρόφους τους, στις οικογένειές τους, σε όλο τον λαό και τον αγώνα του νοηματοδοτεί τις ζωές τους. Και επιλέγουν και αυτοί συνειδητά τον θάνατο. Και στις τρεις περιπτώσεις εντοπίζεται η ίδια κορυφαία αντίφαση.
Υπάρχει κάτι που αξίζει περισσότερο από τη ζωή. Γιατί χωρίς αυτό το κάτι η ζωή δεν αξίζει τίποτα. Αυτό το «κάτι» που έδινε το νόημα στη ζωή τους δίνει νόημα και στον θάνατό τους. Δεν υφίστανται τον θάνατο, τον επιλέγουν. Και με αυτόν τον τρόπο μία απευκταία βιολογική διαδικασία μετουσιώνεται σε ηθικό θρίαμβο.
Η ανθρώπινη ζωή εκτείνεται και σε πλάτος και σε βάθος. Ο χρονικός ορίζοντας της ζωής μας δεν μπορεί να καθοριστεί από εμάς τους ίδιους. Το βάθος όμως που θα της δώσουμε είναι δική μας επιλογή.
Οι 200 της Καισαριανής συνειδητά και με αποφασιστικότητα που αποτυπώνεται στα πρόσωπά τους τερμάτισαν με την επιλογή τους το χρονικό διάνυσμα της ζωής τους για να μας προσφέρουν ένα αξεπέραστο πρότυπο πίστης, ανιδιοτέλειας, ηθικής πληρότητας και ανωτερότητας.
