Η Πόλη ανάμεσα στη μνήμη και τη μεταμόρφωση. Γράφει ο Τριαντάφυλλος Πετκανόπουλος

- Newsroom

Πήγα και πάλι ένα ταξίδι στην Κωνσταντινούπολη, την πόλη των πόλεων, την «πρωτεύουσα του κόσμου» κατά τον Μέγα Ναπολέοντα. Κάθε φορά που πηγαίνω νιώθω ότι εκεί θα έπρεπε να είμαι. Τρεις φορές τη διεκδίκησε η Ελλάδα, άλλη μία το χωριό μας που απέχει μόλις 40 χιλιόμετρα, κόντεψε να μην φύγει κατά την Ανταλλαγή, ενώ και ο παππούς μου, εγκατεστημένος πριν από το 1918, είχε δικαίωμα να παραμείνει αλλά προτίμησε να ανταλλαχθεί μαζί με τους συγγενείς και τους χωριανούς του. Σύνολο πέντε που χάσαμε και στις πέντε...!

Θα μου πείτε ότι στην περίπτωση αυτή πιθανότατα δεν θα υπήρχα. Σας παρακαλώ όμως μη μου το χαλάτε, με τέτοιες λεπτομέρειες. Όποτε πάω στην Πόλη λέω: «Εγώ εδώ θα έπρεπε να είμαι, εδώ να ζω». Τέλος.

Η Πόλη ανάμεσα στη μνήμη και τη μεταμόρφωση

Το πιο αναγνωρίσιμο στοιχείο της Κωνσταντινούπολης είναι ο ήχος των βαποριών γύρω από τη γέφυρα του Γαλατά και στον κάτω Βόσπορο, από το Καράκιοϊ έως το απέναντι Καντίκιοϊ. Ένα αδιάκοπο, σχεδόν 24ωρο «βουμ, βουμ, βουμ» συνοδεύει την κίνηση δεκάδων πλοιαρίων που διασταυρώνονται χωρίς ποτέ να συγκρούονται. Η δεξιοτεχνία των Τούρκων καπετάνιων είναι εντυπωσιακή.

Κάποτε ο θόρυβος ήταν ακόμα πιο δυνατός, μαζί με τα σύννεφα καπνού που έβγαιναν από τα φουγάρα των παλιών βαποριών. Εκείνα τα σκάφη, παρκαρισμένα το ένα δίπλα στο άλλο που για να πας στο τελευταίο το, οποίο αναχωρούσε έπρεπε να περάσεις από τα προηγούμενα, είχαν μία μοναδική αισθητική, σχεδόν αποκλειστική της Πόλης. Τα σημερινά είναι πιο σύγχρονα και πιο καθαρά, αλλά λιγότερο γοητευτικά -ένα τίμημα που ίσως αντισταθμίζεται από το περιβαλλοντικό όφελος.

Η Πόλη, ωστόσο, αλλάζει συνεχώς, συχνά προς απογοήτευση όσων τη γνώρισαν και την αγάπησαν βαθιά. Όταν έχεις ήδη επισκεφθεί όλα τα μεγάλα μνημεία, η γοητεία κρύβεται στις μικρές λεπτομέρειες της καθημερινότητας. Και ακριβώς εκεί φαίνεται σήμερα η αλλοίωση. Οι ψαράδες στη γέφυρα του Γαλατά συνεχίζουν να σηκώνουν και να κατεβάζουν τα καλάμια τους αενάως και με την ίδια υπομονή, καμιά φορά βγάζοντας κι ένα ψάρι.

Οι καστανάδες όπως και οι Σιμιτιτζήδες (κουλουρτζήδες) όμως μοιάζουν πια με οργανωμένη αλυσίδα. Ίδιοι πάγκοι, ίδια στησίματα, ίδια ψημένα κάστανα και καλαμπόκια, σαν αντιγραφή ενός και μόνο προτύπου. Μάλλον είναι κάποια εταιρία. Το ίδιο συμβαίνει και με τα μαγαζάκια της περίφημης ψητής πατάτας. Δεκάδες που δείχνουν αυθεντικά αλλά στην πραγματικότητα είναι τυποποιημένα απαράλλαχτα και χωρίς χαρακτήρα. Και το φαγητό του δρόμου, σήμα της Πόλης, κρατάει μία ταυτότητα, προσφέρει τεράστια ποικιλία εδεσμάτων και γλυκών για να γευτείς, συχνά παράξενων, αλλά νομίζω έγινε κι αυτό πια κάπως πιο τυποποιημένο.

Μεγαλύτερη απογοήτευση προκαλεί το κάποτε θρυλικό ψητό σκουμπρί του Βοσπόρου στις βάρκες του Εμίνονου. Παλιά θα μπορούσα να πήγαινα στην Πόλη μόνο για να το δοκιμάσω και το έκανα αμέσως μόλις έφτανα. Σήμερα τα ψάρια είναι συνήθως κατεψυγμένα από τη Νορβηγία, οι παραδοσιακές φουφούδες μέσα στις βάρκες έχουν αντικατασταθεί από λαμαρίνες αερίου ακόμα και στα περίπτερα και η μυρωδιά καμένου λαδιού και κακο-αποψυγμένου ψαριού καλύπτει την περιοχή. Ένας τόπος όπου άλλοτε ήθελες να μείνεις όσο περισσότερο γινόταν, τώρα σε ωθεί να απομακρυνθείς.

Λείπουν επίσης οι πραγματικοί πλανόδιοι, οι χαμάληδες, τα ξύλινα καρότσια για πωλήσεις και για μικρομεταφορές, όλο το λούμπεν στοιχείο που έψαχνε μικροδουλίτσες για να εξασφαλίσει την επιβίωση. Και οι λούστροι έχουν περιοριστεί αρκετά. Αξίζει όμως αν βρεις κάποιον να γυαλίσεις τα παπούτσια σου διότι με τον παλιό «τζηλά» που χρησιμοποιούν θα σου τα κάνουν υπέροχα.

Άλλη μία αισθητή αλλαγή είναι η εντονότερη παρουσία της θρησκευτικής συντηρητικότητας. Οι γυναίκες με μαντίλα είναι πολύ περισσότερες από παλιά, ενώ εμφανίστηκαν και γυναίκες με μαύρη μπούρκα που αφήνει ακάλυπτα μόνο τα μάτια. Στο ιστορικό κέντρο κυριαρχούν πλέον οι τουρίστες, οι επίμονοι κράχτες των μαγαζιών και ένα πλήθος ανθρώπων που δίνει την αίσθηση οικονομικής και πολιτιστικής υποβάθμισης.

Το Ορτάκιοϊ, γνωστό από την «Πολίτικη Κουζίνα», έχει χάσει μεγάλο μέρος της παλιάς του ατμόσφαιρας. Κάποτε ήταν στέκι φοιτητών, καλλιτεχνών και διανοουμένων, σήμερα μοιάζει περισσότερο με σκηνικό μαζικού τουρισμού. Μόνο η θέα στον Βόσπορο μένει πραγματικά αναλλοίωτη. Ωστόσο, η κίνηση των μεγάλων πλοίων έχει αραιώσει εξαιτίας του πολέμου στην Ουκρανία.

Η σύγχρονη, εύπορη Τουρκία φαίνεται να έχει αποσυρθεί σε πιο απομονωμένες γειτονιές. Στις πλαγιές του Βοσπόρου, στο Φενέρμπαχτσέ στην ασιατική πλευρά ή σε πολυτελείς οικισμούς βόρεια της πόλης. Ταυτόχρονα, ουρανοξύστες και γιγάντια συγκροτήματα κατοικιών ξεφυτρώνουν παντού, ακόμα και στη μέση του πουθενά δημιουργώντας εικόνα απόκοσμη. Είναι μικρές κάθετες πολιτείες με καταστήματα και υπηρεσίες στο ισόγειο, σχεδιασμένες ώστε οι κάτοικοι να μη χρειάζεται σχεδόν να βγαίνουν έξω. Οι τεράστιες τουρκικές σημαίες δεσπόζουν πάντα στις προσόψεις των ψηλών κτιρίων και σε ιστούς, ενώ οι εικόνες του Κεμάλ, κάποτε παντού, σήμερα λιγοστεύουν.

Και οι τιμές στα αξιοθέατα έχουν εκτοξευθεί. Η Αγία Σοφία κοστίζει πλέον περίπου σαράντα ευρώ για τους τουρίστες, η Βασιλική Κινστέρνα άλλα τόσα, ενώ ένα χαμάμ στο Τσεμπερλίτας, όπου κάποτε δίναμε λιγότερο από δέκα ευρώ, φτάνει σήμερα τα εβδομήντα.

Παρά όλα αυτά, υπάρχουν και θετικές αλλαγές. Το οδικό δίκτυο και οι συγκοινωνίες είναι εξαιρετικές. Μέσα σε λίγα χρόνια δημιουργήθηκε ένα εκτεταμένο Μετρό που, μαζί με το τραμ, επιτρέπει γρήγορες και εύκολες μετακινήσεις σε όλη την πόλη. Η κίνηση παραμένει βαριά, αλλά εύκολα φαντάζεται κανείς τι χάος θα επικρατούσε χωρίς αυτό το δίκτυο.

Χρήσιμες συμβουλές για τις μετακινήσεις και τις μικρές απολαύσεις της Κωνσταντινούπολης

Για να κινηθεί κανείς εύκολα στην Κωνσταντινούπολη και να αποφύγει περιττή ταλαιπωρία, αξίζει να γνωρίζει ορισμένα μικρά μυστικά των συγκοινωνιών της πόλης. Αν και πολλοί επισκέπτες επιλέγουν να μείνουν στην περιοχή του Ταξίμ, προσωπικά δεν τη θεωρώ πλέον την καλύτερη επιλογή. Ωστόσο, εξακολουθεί να αποτελεί εξαιρετικό συγκοινωνιακό κόμβο.

Από τον σταθμό του Μετρό στην πλατεία Ταξίμ ξεκινά το Φουνικουλέρ, ένα μικρό υπόγειο κατηφορικό τρενάκι που μέσα σε μόλις δύο λεπτά σε μεταφέρει στο Καμπατάς, στις όχθες του Βοσπόρου. Εκεί βρίσκεται η αφετηρία του τραμ Τ1, ίσως της πιο χρήσιμης γραμμής για έναν επισκέπτη. Το τραμ κινείται προς τα δυτικά, παραλιακά, περνά από τη γέφυρα του Γαλατά και καταλήγει στην περιοχή της Αγίας Σοφίας και του Σουλταναχμέτ, συνδέοντας τα σημαντικότερα αξιοθέατα της πόλης.

Όσοι επιθυμούν να επισκεφθούν το Οικουμενικό Πατριαρχείο και τη Μεγάλη του Γένους Σχολή μπορούν να αποβιβαστούν μόλις περάσει τη γέφυρα του Γαλατά και να συνεχίσουν με το τραμ Τ5, απολαμβάνοντας μία ιδιαίτερα όμορφη διαδρομή.

Από το Καμπατάς αναχωρούν επίσης τα βαπόρια προς τα Πριγκηπόνησα, ενώ υπάρχουν και λεωφορειακές γραμμές που ακολουθούν την ευρωπαϊκή ακτή του Βοσπόρου προς το Ορτάκιοϊ και τις βορειότερες περιοχές. Βέβαια, η κυκλοφοριακή συμφόρηση στις παραλιακές αυτές οδούς παραμένει σημαντική, ειδικά τις ώρες αιχμής, αλλά η θέα στο Βόσπορο και η δυνατότητα να επισκεφτείς ιστορικά πάλαι ποτέ ελληνικά και σήμερα πανέμορφα μέρη σε αποζημιώνει.

Για όσους θέλουν να γνωρίσουν την περίφημη Ιστικλάλ, την παλιά Μεγάλη Οδό του Πέραν, η καλύτερη επιλογή είναι να την περπατήσουν από το Ταξίμ προς τα κάτω. Στο τέλος της διαδρομής βρίσκεται το ιστορικό Τούνελ, ένα από τα παλαιότερα υπόγεια συστήματα μεταφοράς στον κόσμο, που σε κατεβάζει στην περιοχή του Γαλατά. Από εκεί μπορείς είτε να περπατήσεις πάνω στη γέφυρα είτε να χρησιμοποιήσεις ξανά το τραμ Τ1. Για την επιστροφή, ανεβαίνεις και πάλι με το Τούνελ και στη συνέχεια το χαρακτηριστικό κόκκινο τραμ της Ιστικλάλ προσφέρει μία ευχάριστη και νοσταλγική διαδρομή πίσω προς το Ταξίμ χωρίς περπάτημα και κούραση.

Όλες αυτές οι μετακινήσεις γίνονται εύκολα με την Istanbulkart. Η κάρτα εκδίδεται μία φορά (3€), φορτίζεται με όποιο ποσό επιθυμεί ο χρήστης, επαναφορτίζεται και ισχύει για όλα τα μέσα μεταφοράς. Κάθε φορά που τη χτυπάς σου δείχνει και το υπόλοιπο. Η χρήση της είναι απλή και τα αυτόματα μηχανήματα έκδοσης και φόρτισης βρίσκονται σχεδόν παντού. Μετά τις πρώτες διαδρομές, η μετακίνηση στην πόλη γίνεται πραγματικά παιχνιδάκι.

Πέρα όμως από τα αξιοθέατα και τις μεταφορές, η Κωνσταντινούπολη εξακολουθεί να κρύβει πολλές γωνιές με ιδιαίτερη γοητεία. Ακόμα και στο πολυσύχναστο κέντρο μπορεί κανείς να ανακαλύψει εξαιρετικά καφέ, μπαρ τα οποία προσφέρουν πια όλα αλκοόλ, την περίφημη μπύρα Εφές Πίλσεν και εξαιρετικά κρασιά και χώρους χαλάρωσης με ξύλινη ή πέτρινη διακόσμηση που δημιουργούν ατμόσφαιρα άλλης εποχής. Ανάμεσα στα σύγχρονα εμπορικά καταστήματα ξεπροβάλλουν βιβλιοπωλεία, παλαιοπωλεία, μικρές γκαλερί, καλλιτεχνικά στέκια και παραδοσιακά καφενεία που διατηρούν κάτι από την παλιά ψυχή της πόλης. Αυτές οι μικρές ανακαλύψεις είναι συχνά εκείνες που αφήνουν τις πιο όμορφες αναμνήσεις στον επισκέπτη.

Μία από τις ωραιότερες εμπειρίες που μπορεί να ζήσει κανείς στην Κωνσταντινούπολη είναι μία διαδρομή στον Βόσπορο με τα βαποράκια της γραμμής. Σε αντίθεση με τις οργανωμένες κρουαζιέρες, εδώ μοιράζεσαι το ταξίδι με τους ντόπιους, παρακολουθείς την καθημερινότητά τους και απολαμβάνεις τον ρυθμό της ζωής της Πόλης πάνω στο νερό. Τα πλοιάρια κάνουν συχνές στάσεις στις γειτονιές του Βοσπόρου, δίνοντάς σου τη δυνατότητα να κατέβεις όπου σε ενδιαφέρει, να περιηγηθείς όσο θέλεις και να συνεχίσεις αργότερα με το επόμενο δρομολόγιο προς τα πάνω ή με αυτό που επιστρέφει. Το κόστος είναι ιδιαίτερα χαμηλό, περίπου ένα ευρώ ανά διαδρομή.

Για όσους προτιμούν μία πιο οργανωμένη εμπειρία, υπάρχουν τουριστικές κρουαζιέρες με ξενάγηση, στα 20 ευρώ. Σε κάθε περίπτωση ενδεχόμενη επιστροφή την ώρα του ηλιοβασιλέματος θα σας προσφέρει εκπληκτικές εικόνες. Εξαιρετική επιλογή αποτελεί επίσης η διαδρομή της δημοτικής εταιρείας των βαποριών, η οποία ανεβαίνει σχεδόν μέχρι την έξοδο του Βοσπόρου στη Μαύρη Θάλασσα, πραγματοποιώντας στάσεις και στις δύο ακτές. Το πλοίο παραμένει για λίγες ώρες στο Ανατολού Καβαγκί πριν επιστρέψει στο κέντρο, προσφέροντας μια μοναδική γνωριμία με το βόρειο τμήμα του στενού. Αποβάθρα 1, καθημερινά στις 10.00’. Κόστος 7€. Σε κάθε περίπτωση ενδεχόμενη επιστροφή την ώρα του ηλιοβασιλέματος θα σας προσφέρει εκπληκτικές εικόνες.

Οι βασικές αποβάθρες βρίσκονται δίπλα στη γέφυρα του Γαλατά, στο Εμίονου και από εκεί αναχωρούν τα περισσότερα δρομολόγια. Πληροφορίες επί τόπου. Από το ίδιο σημείο μπορεί κανείς να περάσει και στο Καντίκιοϊ, μία περιοχή της ασιατικής πλευράς που διατηρεί πιο αυθεντικό χαρακτήρα, καθώς και να ταξιδέψει προς τα λιμανάκια απέναντι από Πριγκηπόνησα από όπου περνάει σύντομα σ' αυτά.

Αξίζει ακόμα μία εκδρομή προς τα Θεραπειά, χρησιμοποιώντας το Μετρό από το Ταξίμ στα βόρεια μέχρι τον σταθμό Χατζηοσμάν και στη συνέχεια ένα σύντομο ταξί. Το εκτεταμένο δίκτυο του Μετρό συνδέει πλέον σχεδόν κάθε γωνιά της πόλης, συμπεριλαμβανομένου και του νέου διεθνούς αεροδρομίου.

Όσο για τα ταξί, παραμένουν σχετικά οικονομικά και συνήθως οι οδηγοί χρησιμοποιούν ταξίμετρο. Παρότι υπάρχουν εξαιρέσεις και η κυκλοφοριακή συμφόρηση μπορεί να αυξήσει το κόστος μίας διαδρομής, αποτελούν γενικά μία πρακτική και χρήσιμη λύση για τις μετακινήσεις μέσα στη γιγαντιαία αυτή πόλη.

Τέλος, όταν πηγαίνεις οδικώς αυτό που σε πληγώνει είναι τα ελληνικά σύνορα και τελωνεία. Κατάσταση χώρων και τουαλετών τραγική. Σε αντίθεση, τα τουρκικά, τεράστια, θα λέγαμε φαραωνικά, κακόγουστα αλλά πολυτελέστατα και πεντακάθαρα. Θα ορκιζόταν κανείς ότι η είσοδος από μία ευρωπαϊκή σε μία τριτοκοσμική χώρα γίνεται αντίθετα. Απορούμε γιατί το υπουργείο Προστασίας του Πολίτη ανέχεται αυτή την κατάσταση που δυσφημεί τη χώρα.