Χαλκδική: Από την ανασκαφή στο όραμα: Τα Στάγειρα στο προσκήνιο

Στα Στάγειρα στρέφεται σήμερα Κυριακή το βλέμμα, όμως όχι ως έναν ακόμη αρχαιολογικό χώρο, αλλά ως έναν τόπο όπου η επιστήμη, η μνήμη και η ευθύνη συναντιούνται.

Στις 11.00 το πρωί, στην Αίθουσα Τελετών του Δημοτικού Σχολείου Ολυμπιάδας, η Κοινότητα Ολυμπιάδας και ο Σύλλογος Αριστοτέλειος Πολιτεία, σε συνεργασία με τον Δήμος Αριστοτέλη, διοργανώνουν τιμητική εκδήλωση στη μνήμη του αρχαιολόγου Κώστα Σισμανίδη. Πρόκειται για μια συνάντηση που δεν περιορίζεται στον χαρακτήρα του επετειακού αφιερώματος, αλλά επιχειρεί μια συνολική αποτίμηση ενός έργου με σαφές επιστημονικό και πολιτιστικό αποτύπωμα.

Το πραγματικό διακύβευμα της εκδήλωσης βρίσκεται στο ερώτημα τι ακριβώς αποκάλυψε το ανασκαφικό έργο του Σισμανίδη στα Αρχαία Στάγειρα, ποιες ερμηνείες υποστηρίχθηκαν με τεκμήρια για τον Αριστοτέλης και πώς όλα αυτά μπορούν να θεμελιώσουν ένα όραμα που ξεπερνά τα τοπικά όρια. Όπως επισημαίνεται από τους διοργανωτές, η εκδήλωση επιδιώκει να μεταφέρει τη συζήτηση από το παρελθόν στο παρόν και το μέλλον: στη συνέχιση της έρευνας, στην ανάδειξη των ευρημάτων και στη θέση των Σταγείρων στον σύγχρονο πολιτιστικό χάρτη.

Το πρόγραμμα της ημέρας είναι δομημένο ως επιστημονικό και πολιτιστικό γεγονός. Περιλαμβάνει παρουσίαση οπτικοακουστικού υλικού από το ανασκαφικό έργο, μαρτυρίες φίλων και συνεργατών του Σισμανίδη, καθώς και κεντρικές ομιλίες που αποτιμούν το επιστημονικό και ανθρώπινο αποτύπωμά του. Η αρχαιολόγος Πολυξένη Αδάμ-Βελένη αναφέρεται στον Κώστα Σισμανίδη ως έναν «ευπατρίδη της αρχαιολογίας», έναν επιστήμονα που υπηρέτησε τη γνώση με ήθος και επιμονή. Από την πλευρά του, ο Ιωάννης Γιαννάκης, Πρόεδρος της «Αριστοτέλειου Πολιτείας», τοποθετεί το έργο του στο ιστορικό πλαίσιο της σχέσης του Αριστοτέλη με τα Στάγειρα και της μεταγενέστερης αναδόμησης της πόλης.

Ο Κώστας Σισμανίδης διηύθυνε τις συστηματικές ανασκαφές στα Στάγειρα για σχεδόν μία δεκαετία, από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 έως τις αρχές του 2000. Τα αποτελέσματα αυτής της έρευνας δεν ήταν αποσπασματικά. Ανέδειξαν δομικά στοιχεία μιας οργανωμένης αρχαίας πόλης: ισχυρά οχυρωματικά τείχη που φανερώνουν αμυντική οργάνωση και στρατηγικό σχεδιασμό, περιοχή ιερών με σαφή λατρευτικό χαρακτήρα, αγορά ενταγμένη στον πυρήνα του πολεοδομικού ιστού και μια αναστηλωμένη λαϊκή κατοικία, σπάνιο τεκμήριο της καθημερινής αρχιτεκτονικής. Παρότι έχει ανασκαφεί μόλις ένα μικρό ποσοστό της αρχαίας πόλης, τα ευρήματα αυτά επιτρέπουν την τεκμηριωμένη ανασύνθεση της δημόσιας ζωής, της θεσμικής λειτουργίας και της κοινωνικής διαστρωμάτωσης των Σταγείρων.

Το καθοριστικό στοιχείο του έργου του Σισμανίδη δεν ήταν μόνο η αποκάλυψη αρχιτεκτονικών δομών, αλλά ο τρόπος με τον οποίο τις ερμήνευσε. Συνδέοντας τα αρχαιολογικά δεδομένα με ιστορικές μαρτυρίες και φιλοσοφικά κείμενα, διατύπωσε μια συνεκτική θέση για τον χώρο τιμής του Αριστοτέλη στα Στάγειρα. Υποστήριξε ότι, σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές, μετά τον θάνατο του φιλοσόφου στη Χαλκίδα, η τέφρα του μεταφέρθηκε στην πατρίδα του και ότι εκεί διαμορφώθηκε ένας ιερός χώρος όπου τελούνταν τα «Αριστοτέλεια», ετήσιες τιμητικές τελετές. Ο ίδιος τόνιζε πως δεν μπορεί να υπάρξει «χειροπιαστή» απόδειξη έπειτα από τόσους αιώνες. Ωστόσο, όπως σημείωνε, η αρχιτεκτονική διάταξη, ο δημόσιος χαρακτήρας του χώρου και οι γραπτές μαρτυρίες συγκλίνουν σε μια ερμηνεία που δεν αποτελεί αυθαίρετη εικασία, αλλά επιστημονικά τεκμηριωμένη πρόταση.

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται σήμερα και στη σχέση του έργου με την τοπική κοινωνία. Όπως επισημαίνει ο Πρόεδρος της Κοινότητας Ολυμπιάδας Γιάννης Πετράκης, ο Σισμανίδης δεν υπήρξε ποτέ αποκομμένος επιστήμονας. Δημιούργησε σχέσεις εμπιστοσύνης, κινητοποίησε κατοίκους και ενέταξε την ίδια την Ολυμπιάδα στο ανασκαφικό εγχείρημα. Ακόμη και όταν υπήρχε διάλογος ή διαφορετικές προσεγγίσεις γύρω από ορισμένες ερμηνείες, ήταν σαφές, όπως τονίζεται, ότι μιλούσε πάντα μετά από εξαντλητική μελέτη του χώρου.

Η συζήτηση, όμως, δεν εξαντλείται στη μνήμη. Ο Ιωάννης Γιαννάκης μεταφέρει το βάρος στο μέλλον, υπογραμμίζοντας ότι τα Στάγειρα δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν ως «ένας ακόμη αρχαιολογικός χώρος». Τα ευρήματα συνομιλούν με τα Πολιτικά του Αριστοτέλη και φωτίζουν πτυχές της σκέψης του, ενώ ενισχύουν την υπόθεση ότι ο φιλόσοφος παρέμεινε στη Μακεδονία και συμμετείχε ενεργά στην ανοικοδόμηση της πατρίδας του μετά την εκπαίδευση του Αλεξάνδρου. Από αυτή τη βάση προκύπτει το όραμα για τη δημιουργία ενός διεθνούς Αριστοτελικού Κέντρου, χώρου έρευνας, εκπαίδευσης και πολιτιστικής προβολής.

Η σημερινή εκδήλωση στην Ολυμπιάδα λειτουργεί έτσι ως πράξη λογοδοσίας προς την επιστήμη και προς τον τόπο. Ο Κώστας Σισμανίδης αποκάλυψε τείχη, ιερά, αγορά και κατοικία· κυρίως, όμως, διατύπωσε μια ερμηνεία ιστορικού βάρους για τον χώρο τιμής του Αριστοτέλη, θεμελιωμένη σε αρχαιολογικά και φιλολογικά δεδομένα. Το ερώτημα που τίθεται σήμερα δεν είναι αν τα Στάγειρα έχουν παγκόσμια σημασία. Είναι αν θα αναληφθεί, με ακρίβεια και ευθύνη, το πολιτιστικό χρέος που αυτή η παρακαταθήκη αφήνει πίσω της.

*Δημοσιεύθηκε στη «ΜτΚ» στις 11.01.2026