Κάθε ανασκαφή είναι μια υπόθεση χρόνου. Στην ακρόπολη της Αμφίπολη, όμως, ο χρόνος μοιάζει να έχει στρώσει τα δικά του επάλληλα δάπεδα: κλασικά, ελληνιστικά, ρωμαϊκά. Και το περασμένο καλοκαίρι για έβδομη συνεχή χρονιά, η σκαπάνη έφερε στο φως όχι απλώς αρχιτεκτονικά κατάλοιπα, αλλά ένα αφήγημα για την καρδιά της πόλης, την αγορά της.
Η συστηματική έρευνα, που υλοποιείται από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Σερρών και το Πανεπιστήμιο Πατρών, υπό τη διεύθυνση της Δρ. Δημητρίας Μαλαμίδου και του καθηγητή Δρ. Δημήτρη Δαμάσκου, εστιάζει σε ένα μνημειώδες κτιριακό συγκρότημα δυτικά της Παλαιοχριστιανικής Βασιλικής Γ΄. Τα στοιχεία που συγκεντρώνονται σταδιακά ενισχύουν μια πολύ ενδιαφέρουσα και ολοένα και πιο τεκμηριωμένη υπόθεση: εδώ βρισκόταν πολύ πιθανόν η αρχαία αγορά της Αμφίπολης.
Ένα μνημειακό δημόσιο κτίριο με βαθιές ρίζες
Το επίμηκες ορθογώνιο οικοδόμημα, με ισχυρούς τοίχους από καλοπελεκημένες πωροπλίνθους, αποκαλύπτει συνεχή χρήση από τους ύστερους κλασικούς έως και τους ρωμαϊκούς χρόνους. Στο ανατολικό του τμήμα διαπιστώθηκαν επάλληλα δάπεδα, με το κατώτερο να χρονολογείται στα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ.
Τρεις μικροί αποθέτες με κεραμική, λύχνους, ειδώλια και απανθρακωμένους καρπούς τεκμηριώνουν με ασφάλεια τον λατρευτικό χαρακτήρα του χώρου. Η κεραμική —μεταξύ άλλων ερυθρόμορφα αγγεία της ομάδας Fat Boy Group (375–350 π.Χ.)— οδηγεί τη χρονολόγηση.
«Η συστηματική τεκμηρίωση των κλασικών, ελληνιστικών και ρωμαϊκών φάσεων μάς επιτρέπει να απαντήσουμε σε κομβικά τοπογραφικά ζητήματα για το διοικητικό και θρησκευτικό κέντρο της πόλης», επισημαίνει η Δρ. Δημητρία Μαλαμίδου. «Σταδιακά διαμορφώνεται μια καθαρότερη εικόνα για τη λειτουργία και τη σημασία του συγκροτήματος».
Αγορά με εργαστήρια και… χτένια
Στον δυτικό τομέα, η εικόνα αλλάζει. Εκεί εντοπίστηκαν κατάλοιπα εργαστηριακών δραστηριοτήτων, όπως θερμικές κατασκευές, σκωρίες σιδήρου, μεταλλικά αντικείμενα, αλλά και πλήθος οστρέων, κυρίως χτενιών, σε δάπεδα με ίχνη καύσης.
Τα ευρήματα, που χρονολογούνται στους ελληνιστικούς και πρώιμους ρωμαϊκούς χρόνους, παραπέμπουν σε λειτουργίες αγοράς: έναν ζωντανό πυρήνα οικονομικής δραστηριότητας, όπου η λατρεία, το εμπόριο και η παραγωγή συνυπήρχαν.
Οι φετινές βαθιές τομές έως το φυσικό έδαφος έφεραν στο φως πήλινα ειδώλια, ανάμεσά τους και ένα ειδώλιο ταύρου, μήτρες κατασκευής, κεραμική και οστά ζώων και ψαριών σε επιχώσεις πλούσιες σε κάρβουνα. Πιθανόν πρόκειται για κατάλοιπα δραστηριοτήτων που εξυπηρετούσαν τη λειτουργία του ιερού.
Μητέρα των Θεών ή Αρτέμις Ταυροπόλος;
Η ταυτότητα της θεότητας παραμένει στο επίκεντρο της έρευνας. Αρχικά είχε προταθεί η λατρεία της Μητέρας των Θεών. Ωστόσο, τα νέα δεδομένα ενισχύουν την άποψη ότι πρόκειται για ναό αφιερωμένο στην Αρτέμιδα με την προσωνυμία Ταυροπόλος.
«Τα κινητά ευρήματα, σε συνδυασμό με παλαιότερα δεδομένα από τον ευρύτερο χώρο, μας οδηγούν όλο και πιο πειστικά προς αυτή την κατεύθυνση», σημειώνει ο καθηγητής Δημήτρης Δαμάσκος. «Αν η ταύτιση επιβεβαιωθεί, τότε μιλάμε για έναν ναό με ιδιαίτερο πολιτικό και ιδεολογικό βάρος για την πόλη».
Η ίδρυση του ιερού θα μπορούσε να συνδέεται με την υπαγωγή της Αμφίπολης στο μακεδονικό βασίλειο από τον Φίλιππος Β΄, ενώ δεν αποκλείεται να σχετίζεται και με την επιθυμία του Μεγάλου Αλεξάνδρου για την ανέγερση μεγάλου ναού προς τιμήν της θεάς, όπως αναφέρει ο Διόδωρος Σικελιώτης.
Ο Αύγουστος στην αγορά
Η ρωμαϊκή φάση του συγκροτήματος αφήνει επίσης ισχυρό αποτύπωμα. Στρώματα των πρώιμων αυγούστειων και φλαβιανών χρόνων, καθώς και τα ευρήματα προηγούμενων ετών, συνδέονται με την πιθανή ανίδρυση ανδριάντα του Αύγουστου.
Τμήμα θωρακοφόρου αγάλματος που είχε βρεθεί εντοιχισμένο σε ύστερο τοιχάριο, καθώς και μαρμάρινο βάθρο, ενισχύουν την υπόθεση ότι στην αγορά της πόλης είχε τοποθετηθεί τιμητικός ανδριάντας του αυτοκράτορα, που ήταν μια πρακτική συνήθης στον ελληνορωμαϊκό κόσμο.
Η Αμφίπολη είχε άλλωστε τιμήσει τον Αύγουστο ως σωτήρα και κτίστη, όπως μαρτυρεί επιγραφή στην Πύλη Δ΄, τη νότια πύλη των τειχών που συνδεόταν με την Εγνατία οδό.
Η αγορά ως καθρέφτης της πόλης
Η σταθερή παρουσία της ερευνητικής ομάδας δεν εμπλουτίζει μόνο την επιστημονική γνώση. Αναβαθμίζει και την εμπειρία του επισκέψιμου αρχαιολογικού χώρου.
«Κάθε ανασκαφική περίοδος προσθέτει ένα ακόμη κομμάτι στο παζλ της πόλης», τονίζει η Δημητρία Μαλαμίδου. «Και όσο το παζλ συμπληρώνεται, τόσο πιο καθαρά βλέπουμε τον τρόπο με τον οποίο η Αμφίπολη αυτοπροσδιοριζόταν στον χρόνο».
Ίσως τελικά η αγορά της Αμφίπολης να μην ήταν μόνο τόπος συναλλαγών, αλλά το σημείο όπου η πολιτική εξουσία, η αυτοκρατορική προπαγάνδα, η τοπική λατρεία και η καθημερινή ζωή συνυφαίνονταν. Και σήμερα, κάτω από τα ίδια στρώματα γης, η πόλη συνεχίζει να διαπραγματεύεται τη μνήμη της με τους αρχαιολόγους να λειτουργούν ως οι πιο προσεκτικοί της αναγνώστες.
Το σύνολο των νέων δεδομένων, μαζί με την αναλυτική τεκμηρίωση των αρχιτεκτονικών φάσεων και των κινητών ευρημάτων, πρόκειται να παρουσιαστεί αναλυτικά σε ειδικό επιστημονικό τόμο που ετοιμάζεται. Εκεί θα αποτυπωθεί συστηματικά η μέχρι σήμερα εικόνα για το μνημειώδες συγκρότημα της ακρόπολης και ο ρόλος του στη διαμόρφωση της πολιτικής και θρησκευτικής ταυτότητας της αρχαίας Αμφίπολης.
Εξάλλου, στο πλαίσιο της 38ης Αρχαιολογικής Συνάντησης για το ανασκαφικό έργο στη Μακεδονία και τη Θράκη που θα πραγματοποιηθεί στις 5,6 Μαρτίου στο Κέντρο Διάδοσης Ερευνητικών Αποτελεσμάτων του ΑΠΘ θα παρουσιαστεί η ανακοίνωση «Ανασκαφή στην ακρόπολη της Αμφίπολης» από τους Δ. Δαμάσκο, Δ. Μαλαμίδου, Ε. Ελευθεράκη, Β. Παπαϊωάννου (Πέμπτη 4/3 στις 12:45-13:00).
Κυριακή Τσολάκη
